Börn fá að­eins eina bernsku

Við fullorðna fólkið fáum oft annað tækifæri. Við getum skipt um starf, farið aftur í nám, flutt, byggt upp sjálfstraustið á ný eða leitað okkur hjálpar þegar lífið reynist erfitt. En bernskan verður aldrei endurtekin. Þau ár sem móta grunninn að sjálfsmynd, öryggi og líðan barns koma aðeins einu sinni. Þess vegna skiptir svo afskaplega miklu máli hvernig við komum fram við börn.

Rannsóknir síðustu áratuga hafa ítrekað sýnt að fyrstu ár lífsins hafa djúpstæð áhrif á heilaþroska, tilfinningaþroska og félagsfærni. Börn sem alast upp við öryggi, kærleika, skýrar væntingar og stuðning byggja með sér innri styrk sem verður þeim veganesti út lífið. Á sama tíma geta langvarandi streita, vanræksla, höfnun eða áföll haft áhrif sem fylgja einstaklingum langt fram á fullorðinsár og jafnvel alla ævi.

Í íslenskum lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna felst skýr framtíðarsýn. Þar er viðurkennt að farsæld barna verði aðeins tryggð þegar fjölskyldur, menntakerfi, velferðarþjónusta og heilbrigðisþjónusta vinna saman með þarfir barnsins í forgrunni. Barn á aldrei að þurfa að falla á milli kerfa og foreldrar eiga ekki að standa einir þegar stuðningur er nauðsynlegur.

Sama sýn birtist í aðalnámskrá leikskóla og grunnskóla. Þar er lögð áhersla á að hlutverk skólans sé ekki aðeins að miðla þekkingu heldur að efla alhliða þroska barna, stuðla að vellíðan þeirra, félagsfærni, sjálfstæði og ábyrgð. Menntun er nefnilega ekki eingöngu mæld í einkunnum heldur einnig í því hvernig okkur tekst að ala upp fólk sem býr yfir seiglu, samkennd og trú á eigin getu.

Við ræðum gjarnan námsárangur, samræmd mælitæki og fjárhagsáætlanir. Miklu sjaldnar spyrjum við hvort börnunum líði vel, hvort þau upplifi öryggi eða hvort þau finni að þau skipti máli. En það eru einmitt þessir þættir sem skapa grunninn að öllu námi. Barn sem býr við ótta lærir verr. Barn sem upplifir stöðuga höfnun á erfiðara með að treysta öðrum. Barn sem finnur ekki til öryggis notar orkuna sína í að komast í gegnum daginn í stað þess að læra, leika og þroskast. Þess vegna er svo mikilvægt að við þekkjum og skiljum þarfir barna.

Öll börn eru ólík. Sum þurfa meiri stuðning, önnur aðlagað nám, önnur sérfræðiaðstoð eða einfaldlega meiri skilning. Börn með sérþarfir eru ekki að biðja um sérmeðferð heldur jafna möguleika til þátttöku. Þegar við mætum þeim ekki með þeim stuðningi sem þau þurfa er það ekki barnið sem hefur brugðist. Þá höfum við sem samfélag brugðist.

Lífið verður aldrei áfallalaust. Öll börn munu einhvern tíma mæta mótlæti, sorg, vonbrigðum eða missi. Markmiðið er því ekki að fjarlægja allar hindranir heldur að búa börnin undir að takast á við þær. Það gerum við með því að byggja upp seiglu.

Seigla verður ekki til af sjálfu sér. Hún verður til þegar barn upplifir að einhver trúi á það, hlusti á það, leiðbeini því og standi með því þegar á reynir. Hún verður til í öruggum tengslum við foreldra, kennara, starfsfólk skóla, þjálfara, afa og ömmur, nágranna og aðra fullorðna sem sýna barninu að það sé dýrmætt.

Þess vegna er það eitt stærsta samfélagsverkefni okkar að styðja fjölskyldur og tryggja öfluga mennta-, heilbrigðis- og velferðarþjónustu. Þessi kerfi eru ekki kostnaðarliðir sem eigi fyrst og fremst að vera hagkvæmir. Þau eru fjárfesting í framtíðinni.

Hvert barn sem fær snemmtækan stuðning, upplifir öryggi og nær að þroskast og dafna á eigin forsendum verður líklegra til að lifa heilbrigðu lífi, taka þátt í samfélaginu og leggja sitt af mörkum. Ávinningurinn er persónulegur, samfélagslegur og fjárhagslegur. Því barn sem fer með fulla verkfæratösku út í lífið er að skila svo miklu meira til baka síðar meir.

Við getum haft áhrif á bernsku barnanna sem eru að alast upp í dag. Höfum hugfast að börn muna kannski ekki öll orð sem við segjum eða allar reglurnar sem við setjum. En þau muna öll hvernig við létum þeim líða.

Höfundur er menntunarfræðingur, sviðsstjóri og situr í farsældarráði Suðurnesja.