„Nú er þessi sleggja að koma fram“

Á Sprengisandi í morgun ræddi Páll Magnússon meðal annars við Kristrúnu Frostadóttur um þá gagnrýni sem fram hefur komið að krónutöluhækkanir ríkisins fylgi rúmlega 5 prósent verðbólgu en ekki verðbólgumarkmiðum sem eru 2,5 prósent. 

Sagði Kristrún þetta vera eitt af því sem rætt hafi verið í sumar í þríhliða viðræðum við aðila vinnumarkaðarins sem væri uppbyggilegra en oft virtist út á við.

„Það var ákveðið af þeim aðilum sem sátu við borðið að bíða með það fram á haust, ég ætla ekki að segjast taka slíku tilboði, heldur sammælast um það þegar við erum að tala um að sammælast um aðgerðir. Við erum á þeim stað að gagnvart krónutöluhækkunum erum við í ákveðnum viðræðum,“ sagði Kristrún í morgun.

„Við viljum taka sveitarfélögin að borðinu, við viljum taka atvinnurekendur að borðinu að því marki að þau geti gefið út almenn tilmæli. Við viljum líka fá einhverja vissu fyrir því að vera með stöðugleika á vinnumarkaði í haust.“

Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins, sagði í viðtali í Bítinu í vikunni að hann hafi ekki átt í neinu virku samtali við forsætisráðherra. Starfsgreinasambandið er stærsta landssamband innan ASÍ.

„Nú ætla ég ekki að kíta við hann opinberlega. Forsætisráðuneytið er búið að opna á sína dagbók. Við erum búin að eiga yfir tuttugu fundi, bæði í stýrihópum og fundum sem ég hef setið. Ég hef líka setið fundi með forseta ASÍ sem hefur umboðið í þessum viðræðum,“ sagði Kristrún.

„Ég hef aldrei hafnað fundarbeiðni með verkalýðsforingja, það liggur alveg fyrir. Ég hitti hann ásamt fleirum aðilum í undirfélögunum tvisvar í sumar en flesta fundi hef ég átt með forseta ASÍ og framkvæmdastjóra SA og það hefur verið virkt samtal.“

Setur kröfu á meirihlutann

Kristrún segist bjartsýn á að ríkissjóður verði rekinn hallalaus en á síðustu fjárlögum var gert ráð fyrir 15 milljarða halla sem tvöfaldaðist í meðförum þingsins.

„Ég hef trú á því að við höfum allar forsendur til þess. Verður það auðvelt? Alls ekki og nákvæmlega útaf því að það eru veikleikar í kerfinu og sumir af þeim voru augljósari en aðrir til að byrja með,“ sagði Kristrún og bætti við að ríkisstjórnin teldi sig hafa náð yfir veikleikana.

Þá sagðist hún gera þá kröfu um að meirihlutinn virði þetta prinsipp um ábyrg ríkisfjármál.

„Það er mikið á fjárlaganefndina lagt en hún getur líka átt við aðra hluti og hún þarf ekki bara að eiga við útgjaldahliðina heldur getur líka átt við tekjuhliðina og fundið sparnað á móti öðrum tillögum. Nú þurfa allir að leggjast á eitt en ef ríkisstjórnin setur ekki þetta fordæmi og tekur erfiðu ákvarðanirnar þá mun enginn gera það.“

„Það hefur verið sjúkleiki í kerfinu“

Minnihlutinn hafi rætt um útgjaldaflaum en Kristrún segir hlutfall útgjaldaráðstafana það minnsta á undanförnum árum.

„Það hefur verið sjúkleiki í kerfinu þegar kemur að því að keyra velferðina áfram á skuldum og það getur verið eðlilegt þegar þú ert í gígantísku áfalli, eins og við vorum í faraldrinum, en í svona mörg ár á eftir skapar þú gríðarleg vandamál. Þú ert kominn með vaxtakostnað upp á 160 milljarða á ári sem var um 50 milljarðar við upphaf þarsíðustu ríkisstjórnar og þetta er tekið úr vasa heimilanna. Þannig að við erum að grípa í handbremsuna.“

Verðbólgan mælist nú 5,6 prósent en hún fór niður í 3,7 prósent á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin hefur verið gagnrýnd að hún kyndi undir verðbólgubálinu en því er Kristrún ekki sammála.

„Ég er ekki sátt með hvar verðbólgan er. Ég veit alveg hvernig hefur verið rætt um opinberar hækkanir, það voru hækkanir sem höfðu áhrif á vísitöluna í janúar um 0,3 prósent og það er í kringum það meðaltal sem við höfum séð í janúar vegna opinberra gjalda. Við erum hins vegar með greiningar á því að meirihlutinn af þessu 1,6 prósenti sem hefur bæst við verðbólguna á þessu ári eru olíuverðshækkanir, þetta eru flugfargjaldahækkanir vegna þess að það var að brjótast út stríð á þessum tíma.“

Segir taka tíma að mynda pólitíska stefnu

Kristrún segir jafnfram að undirliggjandi verðbólga hafa farið lækkandi.

„Við sögðumst ætla að skapa forsendur til að lækka vexti með því að hætta að reka ríkið á yfirdrætti. Það eru fjárlögin sem við erum að leggja fram núna. Ég hefði gjarnan viljað labba inn og snúa öllu á haus strax sem var illa gert,“ sagði Kristrún en bætti við að auðvitað væri margt gott í íslensku samfélagi og vel gert.

„Þetta tekur tíma, fjárlög eru seigfljótandi. Ég var að tala um veikleikana sem ég vissi ekki af fyrr en ég var kominn næstum ár inn í embættið. Það tekur tíma að mynda pólitíska stefnu og beygja og sveigja hlutina í rétta átt. Nú er þessi sleggja að koma fram og það eru ekkert allir sáttir við hana enda er erfitt að gera þetta. Það er enginn önnur leið fyrir okkur að beita ríkinu en að loka þessu gati.“

Stjórnvöld hafi misst af glugganum til að afnema verðtryggingu

Páll Magnússon ræddi einnig afnám verðtryggingar sem hann sagði hafa verið setta á fyrir um fimmtíu árum þegar verðbóla var um 50 prósent.

„Ég er mótfallin verðtryggingunni en ég skil af hverju hún kom til. Mér finnst verðtryggingin vond en með því er ég ekki að segja að það verði auðvelt að afnema hana eða að fólk verði sátt við það,“ sagði Kristrún.

Verðtrygging hafi skapað þær aðstæður að stýrivextir þurfa að vera hærri hér en ella. Þeir séu bitlausari í svona kerfi og það vindi upp á sig.

„Þetta er ekki gott ástand til að vera í, vandinn er sá að það er erfitt að afnema verðtryggingu að fullu og sérstaklega þegar þú ert í háum vöxtum. Það sem hefði þurft að gerast hérna er að eftir kórónuveirufaraldurinn, þar sem stjórnvöld og kannski einhverjir hagfræðingar þarna úti sköpuðu forsendur fyrir því að 0,75 prósent stýrivextir væru eðlilegt ástand í heilbrigðu hagkerfi.“

„Í þessu tilviki hefði átt að byrja á að afnema verðtrygginguna. Þá voru allir komnir í óverðtryggð lán, byrjaðir að skuldbreyta og það er auðveldast að gera það þannig. Við misstum gluggann að gera þetta með auðveldum hætti. Þá þegar verðbólgan fór af stað aftur, ef stýrivextir hefðu hækkað eins, hefði það snarhemlað kerfið.“

Von sé á frumvarpi fyrir jól sem hefji þessa vegferð.

„Það þarf að gera þetta í skrefum. Það er fólk þarna úti sem verður ósátt því það eru einhverjir búnir að selja afnám verðtryggingar sem það að allt í einu færðu verðtryggðu vextina þína á nafnvöxtum, þú ert bara með 5 prósent óverðtryggða vexti. Það verður augljóslega ekki þannig. Við verðum að gera þetta, þetta er að gegnsýra kerfið og þetta mun krefjast erfiðra ákvarðana.“

Sendir sneið á rekstraraðila baðlóna

Í umræðu um innviðaskatt á ferðaþjónustu, hækkunar virðisaukaskatts á baðlón og hækkun kílómetragjalds hefur það sjónarmið komið fram að hækkunin komi sér sérstaklega illa fyrir íbúa á landsbyggðinni.

Kristrún sagðist ekkert gefa fyrir slíka nálgun.

„Mér finnst alveg ótrúlegt að ívilnun á virðisaukaskatti sem baðlón hafa, þar er greitt 11 prósent skattur fyrir afþreytingu. Þegar þú ferð með barn í bíó eða sjálfur í bíó þá borgar þú 24 prósent virðisaukaskatt. Þetta er stærsti skattstofn ríkisins og það er ekkert eðlilegt að þessi starfsemi sé með ívilnun. Það er verið að afnema skattafslátt sem baðlónin hafa og þetta er ekki réttlætanlegt miðað við aðra afþeyingu sem er að greiða fullan virðisaukaskatt.“

Þá sagði Kristrún að innviðagjald á erlenda ferðamenn væri einmitt hugsað út frá landsbyggðinni.

„Það er verið að reyna að leita leiða til að dreifa álagi ferðamanna. Það hefur verið mikið talað um að mesta álagið sé á suðvesturhornið en minna sótt út á land. Við erum með þarna nokkrar náttúruperlur sem eru í eigu íslensku þjóðarinnar þar sem fólk greiðir ekki krónu fyrir að heimsækja staðinn,“ sagði Kristrún en bætti við að vissulega væru bílastæðagjöld á einhverjum þessara staða.

Kristrún sagði könnun hafa sýnt að vilji væri á meðal ferðamanna að greiða fyrir aðgengi að þessum stöðum og að ekki væri gert ráð fyrir að fólk með heimilisfesti á Íslandi greiddi þetta gjald. Þá boðaði hún útfærslur á hvernig gjaldið yrði innheimt.

„Það væri hægt að gera þetta með tæknilausn, þannig að fólk greiðir mismunandi upphæðir eftir tíma árs eða tíma dags og þetta opnar í einhverjum tilvikum á lausn sem einkaaðilar geta farið inn í og hjálpað okkur að auglýsa staði og dreifa álaginu.“

Kílómetragjaldið sé réttlætismál

Kristrún sagði jafnframt að kílómetragjaldið væri fyrst og fremst réttlætismál þó hún skildi mótstöðuna við það. Enginn vildi borga meira af bílnum sínum en þetta gjald væri búið að vera í vinnslu í áraraðir og síðasta ríkisstjórn hafi gert ráð fyrir meiri gjaldtöku á þessu ári en núverandi stjórn. Hún sagðist ekki vilja sleppa nýframkvæmdum og viðhaldi og nauðsynlegt væri að standa undir kerfinu hér á landi.

Þá hafi olíugjaldið sem áður var lagt á eldsneyti hækkað um öll áramót í gegnum tíðina og samfélagið væri á vondum stað ef við værum orðin það kreddukennd í sköttum og gjöldum að það megi ekki viðhalda hlutum út frá verðlagi.

„Ég skil vel að fólk pirri sig á því að vera að fá tölvupósta og minnt á hvað þurfi að borga, áður borgaði það á pumpunni.“

Málið væri hins vegar réttlætismál.

„Vegna þess að við vorum farin að byggja upp kerfi þar sem fólk, sem gat keypt sér nýjan, dýran rafmagnsbíl, borgaði nær ekkert fyrir að nota vegakerfið á meðan þeir sem voru á ódýrum, gömlum díselbíl eða aðilar sem gátu ekki verið á rafmagnsbíl úti á landi þeir voru að borga brúsann. Ef eitthvað var er þetta leiðrétting fyrir landsbyggðina þar sem fólk er í mörgum tilfellum síðuar á rafbíl.“

Ríkisstjórnin hafi skoðað að draga umsóknina til baka

Í viðtalinu fagnaði Kristrún samstöðu með EES-samningnum sem fram hafi komið í umræðum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Páll spurði hvort það hefði ekki verið rökrétt frumvarp, í ljósi þess að þjóðin hafnaði frekari viðræðum, að draga umsóknina til baka.

„Það fer eftir því hvernig þú horfir á það. Þjóðin var spurð hvort hún vildi halda aðildarviðræðum áfram, hvort hún vildi fara úr því að vera í núverandi ástandi gagnvart ESB og Evrópu og ganga skrefinu lengra og hefja aðildarviðræður. Þjóðin sagði nei við frekari aðildarviðræðum og þar við situr.“

Kristrún sagði að ríkisstjórnin hefði rætt hvort draga ætti umsóknina alfarið til baka.

„Auðvitað var það rætt, sú ákvörðun hefur verið tekin að við ætlum ekki að breyta þeim samskiptum eða því sambandi hvort sem þú kallar það samninga eða fyrirliggjandi samskipti eða hvernig þú orðar svona. Það var ekki tilgangurinn að hörfa til baka, tilgangurinn var að spyrja förum við lengra og þar við situr.“