Tíu þúsund börn búi á heimilum undir lágtekjumörkum

Hlutfall barna sem búa við varanlega fátækt hefur einnig lækkað lítillega og var 5,1 prósent árið 2024. Mikill munur er á stöðu barna eftir fjölskyldugerð, uppruna og menntun foreldra. Um 30 prósent barna einstæðra foreldra búa við fátækt, samanborið við um átta prósent barna sem búa með tveimur foreldrum.

Staðan verri meðal innflytjenda

Staðan á Íslandi er í meginatriðum sambærileg við stöðuna í Noregi, Finnlandi og Danmörku. Þetta er meðal þess sem kemur fram í skýrslunni Fátækt barna og staða barnafjölskyldna – samfélagslegur kostnaður vegna fátæktar, skýrsla III, sem unnin var fyrir forsætisráðuneytið. Í umfjöllun á vef Stjórnarráðsins segir að skýrslan hafi verið rædd á fundi ríkisstjórnarinnar á föstudag. Hún sé hluti af rannsóknarverkefni sem hófst árið 2022 um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað vegna hennar. Greiningar skýrslunnar byggjast á skráargögnum Hagstofu Íslands fyrir árin 2000–2024, ásamt gögnum úr Íslensku æskulýðsrannsókninni frá árinu 2025.

Í skýrslunni kemur jafnframt fram að menntun foreldra hafi einnig skýr tengsl við barnafátækt. Árið 2023 hafi fátæktarhlutfallið verið 31,7 prósent meðal barna þar sem það foreldri sem hafði hærra menntunarstig hafði ekki lokið stúdentsprófi, samanborið við 17,1 prósent ef foreldrið hafði lokið stúdentsprófi og 4,2 prósent ef það hafði lokið framhaldsnámi á háskólastigi.

Staða barna af erlendum uppruna mælist svo töluvert verri í skýrslunni. Þar kemur, til dæmis, fram að á meðal barna sem fædd eru erlendis og eiga tvo foreldra sem báðir eru af erlendum uppruna hækkaði fátæktarhlutfallið úr 23 prósentum árið 2000 í 33,6 prósent árið 2024. Hlutfallið er hæst hjá fjölskyldum sem hafa dvalið í skamman tíma á Íslandi en lækkar verulega með lengri dvalartíma þeirra.

Bætur hafi veruleg áhrif á hlutfall

Í skýrslunni kemur fram að barnabætur og húsnæðisbætur hafa veruleg áhrif á fátæktarhlutfall barna. Samkvæmt útreikningum lækkuðu barnabætur lágtekjuhlutfall barna um rúm 23 prósent árið 2024 og barnabætur ásamt húsnæðisbótum um rúm 26 prósent, miðað við stöðu án bótanna. Áhrifin eru mest meðal barna á heimilum þar sem foreldri fær greiðslur frá Tryggingastofnun, barna einstæðra foreldra og barna með erlendan bakgrunn.

Í skýrslunni er að finna fjölda ábendinga frá skýrsluhöfunum sem eru þau Kolbeinn H. Stefánsson, Herdís Steingrímsdóttir, Halldór S. Guðmundsson og Kjartan Ólafsson.

Þar er til dæmis fjallað um barnabætur, húsnæðisbætur og sértækan stuðning, leikskóla- og íþrótta- og tómstundastyrki og börn af erlendum uppruna.

Vert að skoða einföldun barnabótakerfis

Í umfjöllun um barnabætur segir að kerfið á Íslandi hafi þróast frá almennu norrænu módeli í átt til aukinnar tekjutengingar og þrengri markhóps. Á hinum Norðurlöndunum séu barnabætur að mestu leyti alhliða greiðslur sem allar barnafjölskyldur fá, óháð tekjum. Á Íslandi séu barnabætur tekjutengdar og beinist fyrst og fremst að tekjulægstu fjölskyldunum. Kosturinn sé sá að opinberum fjármunum sé beint þangað sem þörfin er mest sem geti verið óhagkvæmara en að greiða öllum barnabætur.

Á móti komi að tekjutengingin hafi í för með sér ákveðna ókosti. Skerðingarmörk barnabóta hefjist tiltölulega neðarlega í tekjudreifingunni, rétt ofan við lægstu mánaðarlaun, og því fái margar fjölskyldur sem búa við þröngan efnahag takmarkaðar eða engar barnabætur. Þar að auki geti hátt skerðingarhlutfall dregið úr hvata foreldra nálægt skerðingarmörkum til að auka tekjur sínar. Skýrsluhöfundar segja að miðað við niðurstöður þeirra væri vert að skoða hvort einföldun kerfisins og hækkun skerðingarmarka gæti styrkt stöðu barnafjölskyldna.

Hvað varðar húsnæðisbætur og sértækan stuðning segir að niðurstöður þeirra sýni að slíkar bætur dragi úr fátækt barna og að samræming og efling stuðnings gæti verið til þess fallin að draga úr fátækt barna, einkum á þeim svæðum þar sem leiguverð hefur hækkað mest.

Svipuð og á öðrum Norðurlöndum

Í samantekt skýrslunnar kemur fram að barnafátækt á Íslandi hafi dregist saman á undanförnum áratugum og sé nú á svipuðu stigi og á hinum Norðurlöndunum. Umtalsverður hópur barna búi þó áfram við fátækt og að samsetning hópsins hafi tekið verulegum breytingum síðustu ár. Hlutfall barna af erlendum uppruna hafi margfaldast og staða einstæðra foreldra sé áfram viðkvæm.

Þá er bent á að niðurstöður veki fram spurningar um hvernig sé best að skilgreina og mæla fátækt barna. Hefðbundnar fátæktarmælingar byggi á skýrum lágtekjumörkum, þar sem börn teljast búa við fátækt séu fjölskyldutekjur þeirra undir 60 prósentum af miðgildi ráðstöfunartekna.

Greining skýrsluhöfundar, sem byggi á Íslensku æskulýðsrannsókninni, bendi hins vegar til þess að tengsl fjárhagsstöðu og velferðar barna séu stigvaxandi.

„Sjálfsmat barna á heilsu, tilfinningalegum stuðningi, félagslegri þátttöku og upplifun eineltis breytist jafnt og þétt eftir því hvernig þau meta fjárhagsstöðu heimilisins. Munurinn kemur þannig ekki aðeins fram milli þeirra sem meta stöðuna slæma og þeirra sem meta hana mjög góða, heldur einnig milli barna sem meta fjárhagsstöðuna góða og þeirra sem meta hana mjög góða. Þetta bendir til þess að tengsl efnahags og velferðar barna nái víðar en eingöngu til þeirra sem búa undir skilgreindum lágtekjumörkum,“ segir í skýrslunni.

Hafi dregið úr dýpt fátæktar

Þá segja skýrsluhöfundar það einnig vekja athygli hversu mörg börn meta fjárhagsstöðu fjölskyldu sinnar slæma eða mjög slæma, eða um eitt prósent þeirra árið 2025 samanborið við þrjú prósent árið 2006. Samkvæmt skráargögnum búi hins vegar um 12-13 prósent barna undir lágtekjumörkum.

Þennan mun megi túlka með hliðsjón af því að dregið hafi úr dýpt fátæktar og þau börn sem búa við fátækt séu að jafnaði nær lágtekjumörkum en áður.

„Engu að síður sýna niðurstöður Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar skýr tengsl milli fjárhagsstöðu heimila og fjölmargra þátta sem varða daglegt líf og velferð barna, þar á meðal heilsu, stuðning innan fjölskyldu, félagslega þátttöku og upplifun eineltis,“ segir í skýrslunni og að opinberar stuðningsaðgerðir, svo sem barnabætur, húsnæðisbætur, niðurgreidd leikskólaþjónusta og frístundastyrkir, gegni mikilvægu hlutverki í afkomu barnafjölskyldna.

Skýrsluna er hægt að kynna sér betur hér.