Skóli án að­greiningar: að­ferð til að tryggja mann­réttindi

Umræða um skóla án aðgreiningar hefur á undanförnum misserum einkennst af vaxandi efasemdum og jafnvel uppgjöf. Bent er á raunverulegar áskoranir í skólakerfinu: álag á kennara, skort á stuðningi, flóknar og fjölbreyttar þarfir nemenda og kerfi sem nær ekki að mæta þeim með fullnægjandi hætti. Þessar áhyggjur eru skiljanlegar og þær ber að taka alvarlega.

Það sem vekur þó sérstaka athygli er að þessi umræða sem hafnar skóla án aðgreiningar fer fram á sama tíma og Ísland hefur loksins lögfest samning Sameinuðu þjóðirnar um réttindi fatlaðs fólks. Þar með hefur ríkið skuldbundið sig til að tryggja fötluðu fólki full og jöfn mannréttindi, þar á meðal rétt barna til menntunar án aðgreiningar. Í því ljósi blasir við ákveðin þversögn: að fagna lögfestingu mannréttindasamnings annars vegar, en efast um – eða jafnvel hafna – einni af grundvallarforsendum hans hins vegar.

Skóli án aðgreiningar er aðferðafræði sem grundvallast meðal annars á mannréttindasamningi sem lögfestur hefur verið á Íslandi og felur í sér leið til að tryggja að öll börn, óháð fötlun eða öðrum aðstæðum, njóti raunverulega réttinda sinna til menntunar og jafnrar þátttöku í samfélaginu. Þegar þessi aðferðafræði bregst er varasamt að efast um réttindin, það bendir frekar til þess að innleiðingin hafi verið ófullnægjandi.

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks byggir á þeirri grundvallarhugsun að samfélagið eigi að laga sig að fjölbreytileika mannfólksins – ekki öfugt. Skólakerfið er þar engin undantekning. Þegar við segjum að skóli án aðgreiningar „virki ekki“ án þess að greina hvort börn hafi í raun fengið þann stuðning og faglegu nálgun sem samningurinn gerir ráð fyrir, er hætt við að við séum að rugla saman réttindum og framkvæmd.

Það er bæði skiljanlegt og eðlilegt að hafa áhyggjur af því að stuðning skortir og kröfur á starfsfólk eru að aukast í skólakerfinu. En lausnin á þeim vanda felst ekki í því að fórna mannréttindum barna sem við höfum skuldbundið okkur til að fylgja. Lausnin felst í því að taka skuldbindingarnar alvarlega og endurskoða framkvæmdina.

Ef við samþykkjum mannréttindi fatlaðs fólks í orði, en höfnum þeim í framkvæmd þegar á reynir, þá er hætt við að réttindin verði innantóm. Skóli án aðgreiningar er ekki loforð um vandalausan veruleika. Hann er yfirlýsing um hvernig samfélag við ætlum að vera og felur í sér kröfu um að við berum sameiginlega ábyrgð á því að láta þá hugsjón rætast.

Anna Lára Steindal er framkvæmdastjóri Þroskahjálpar.

Katarzyna Kubiś er verkefnisstjóri í málefnum barna hjá Þroskahjálp.