Úr hug­lægu mati í mælan­lega þróun

Með lögum nr. 130/1997, sem tóku gildi 20. desember 1997, var eftirfarandi ákvæði bætt inn í þágildandi lög um almannatryggingar nr. 117/1993:

"Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 59. gr. og fjárhæðir skv. 17. gr., skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs."

Þetta ákvæði hefur verið inni í lögum um almannatryggingar síðan. Þó núverandi útgáfa laganna beri númerið 100/2007, þá eru þau sömu og lög nr. 117/1993. Árið 2006 var hins vegar búið að breyta lögunum svo mikið, að ákveðið var að gefa þeim nýtt númer. Jafnframt skal tekið fram, að í núverandi lögum hefur orðinu „bætur“ verið skipt út fyrir „greiðslur“.

Í rúmlega 28 ár hefur hlutinn "skal taka mið af launaþróun" verið framkvæmdur með huglægu mati fjármálaráðuneytisins á handvalinni launaþróun framundan og vanmat á launaþróun að baki ekki leiðrétt. Ég held að engum sæmilega hugsandi einstaklingur ætti ekki að velkjast í vafa að launavísitala sé mæling á launaþróun. Raunar vil ég ganga svo langt, að þetta sé EINA raunhæfa og hlutlausa viðmiðið. Við getum deilt um hvort hún sé rétt mæld, sem ég hef mínar efasemdir um, en þetta er opinber, óháð mæling á launaþróun. Ekkert handvalið. Ekkert pólitískt valið. Ekkert til að gleyma. Ekkert huglægt.

Huglæg framkvæmd breytt hlutlæga

Í skýringum með frumvarpi að lögum nr. 130/1997 segir að miða eigi við "almenna þróun launa" og að bætur eigi að breytast í "samræmi við þróun launa, en hækki þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs". Framkvæmdin hefur hins vegar verið, að fjármálaráðuneytið hefur gert áætlun um launaþróun framundan án þess að leiðrétta í samræmi við raunverulega launaþróun. Lífeyrisþegar hafa því hægt og rólega og stundum í stökkum dregist aftur út.

Breytingin núna á lögunum er ætlað að leiðrétta þetta. Þ.e. að koma í veg fyrir að fjármálaráðuneytið bara "gleymi" að leiðrétta í samræmi við raunverulega launaþróun. Staðreyndin er að laun hækka (nánast) alltaf meira en fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir í fjárlögum. Svo sem ekkert óeðlilegt, því ekki vill fjármálaráðherra gefa upp hve langt hann er tilbúinn að ganga í kjarasamningum við opinbera starfsmenn.

Lífeyrisþegar hafa alltaf dregist aftur úr

Segja má, að þessi villa hafi verið til staðar frá fyrstu lögum um almannatryggingar, þ.e. alþýðutryggingar frá 1936. Greiðslur áttu alltaf að fylgja verðlagi, en gerðu það ekki. Á 8. áratugnum var gripið til þess að bæta við tekjutryggingu, síðan kom heimilisuppbót, sérstök tekjutrygging og sérstök heimilisuppbót. Þetta kom allt inn vegna þess að stjórnvöldum á hverjum tíma var fyrirmunað að breyta grunnfjárhæðinni í samræmi við breytingar á framfærslukostnaði. Það var ekki gert, vegna þess að grunnfjárhæðin var óskerðanleg, en allt hitt mátti skerða.

Árið 2016 var lögum um ellilífeyri breytt og grunnlífeyrir og tekjutrygging slegið saman. Þá var von að stjórnvöld myndu hætta að svindla, en þau gerðu það ekki. Núna í haust var sami snúningur tekinn á örorkulífeyrinum.

Meðan ekki er sett trygging fyrir því, að lífeyrisþegar haldi í við launaþróun mælda með því eina tæki sem er hlutlaust við þær mælingar, þá munu þeir dragast aftur úr. Svo einfalt er það.

Áhyggjum beint í ranga átt

Ég ætla ekki að segja, að ég skilji ekki áhyggjur þeirra sem hafa allt á hornum sér. Viðkomandi ættu hins vegar að beina athyglinni sinni að því hvernig launavísitalan er mæld eða hverjir það eru sem valda mestri hækkun vísitölunnar. Það eru nefnilega hóparnir í efri lögum samfélagsins, sem hreyfa mest við vísitölunni, ekki fólkið á lægstu töxtunum. Hann ætti líka að beina athyglinni að Samtökum atvinnulífsins og samninganefnd ríkisins, en hvorugur aðili virðist geta haldið aftur af launaskriði.

Í mörg ár höfum við síðan séð æðstu ráðamenn og embættismenn þjóðarinnar fá kauphækkanir í samræmi við launavísitölu og hef ég ekki heyrt opinbera aðalinn kvarta yfir því. Hvers vegna er óeðlilegt að breytingar á tekjum lífeyrisþega hafi sama við mið og topparnir í þjóðfélaginu sem eru þegar á ofurlaunum? Kannski við eigum að breyta viðmiðinu fyrir efstu hópana og setja þak á hækkanir þeirra, þannig að þeir hækki aldrei meira en lífeyrisþegar! Þá myndi heyrast hljóð í horni.

Enginn munur á launaþróun og launavísitölu

Breytingarnar frá "launaþróun" í "launavísitölu" ætti ekki að vera neitt vandamál. Bæði orð lýsa nákvæmlega sama atriðinu. Það sem hins vegar virðist hræða marga er, að ætlunin er að breyta framkvæmdinni úr "áætlaðri, handvalinni launaþróun" í "raunverulega launaþróun". Farið verður úr huglægu mati í mælanlega þróun. Fjármálaráðuneytið getur ekki lengur hunsað launaþróun sem það hefur ekki tekið tillit til, vegna þess að spáprik eða kristalkúlur sögðu ekki rétt til um framtíðina eða vegna þess, eins og eðlilegt er, að ráðherra vildi ekki gefa upp hvað hann ætlaði að bjóða opinberum starfsmönnum í kjarasamningum, sem voru framundan, eða hvernig ríkið áætlaði að launaskrið myndi verða á árinu. Hann þarf svo ekkert að gera það heldur núna, en verður að leiðrétta um hver áramót vanmat til fortíðar.

Lífeyrisþegar munu því hér eftir sem hingað til, fá hluta leiðréttinga sinni eftir á.

Höfundur er ráðgjafi og áhugamaður um betra samfélag.