Að undanförnu hafa leiðandi stjórnmálamenn í Evrópu dregið upp dökka mynd af stöðu Evrópusambandsins. Emmanuel Macron, forseti Frakklands, hefur varað við því að Evrópu verði „ýtt til hliðar“ nema gripið verði til róttækra aðgerða. Hann kallar eftir efnahagslegri, pólitískri og hernaðarlegri umbyltingu sem geri sambandið að raunverulegu stórveldi.
Bart De Wever, forsætisráðherra Belgíu, hefur sagt að „burðarásinn í hagkerfi okkar sé að bresta“ og vísað til hnignunar iðnaðar í Antwerpen sem dæmi um djúpstæðan vanda. Friedrich Merz, kanslari Þýskalands, hefur lýst Evrópu sem „heimsmeistara í setningu reglugerða“ og sagt að draga verði úr ofvexti regluverksins til að endurvekja samkeppnishæfni.
Þetta eru ekki jaðarsjónarmið heldur orð þeirra sem stýra stærstu ríkjum sambandsins. Þau lýsa ekki stöðugu kerfi heldur sambandi sem stendur á krossgötum.
Kerfisvandinn
Í umfjöllun alþjóðlegra miðla hefur komið fram að hagvöxtur í Evrópusambandinu hefur um langt árabil verið undir hagvexti Bandaríkjanna, að framleiðni og nýsköpun – meðal annars á sviði gervigreindar – hafi dregist aftur úr helstu samkeppnisaðilum og aðeins mjög lítill hluti umbótatillagna, þar á meðal úr skýrslu Mario Draghi frá 2024, hafi verið innleiddur. Raunar hefur Draghi nýlega kallað eftir fullkomnum samruna ESB-ríkjanna með stofnun Bandaríkja Evrópu.
Ákvarðanataka á lykilsviðum krefst víðtækrar eða jafnvel einróma samstöðu og togstreita milli þjóðríkja og stofnana ESB kemur reglulega upp þegar hagsmunir skarast.
Umræðan innan ESB snýst því ekki aðeins um stöðugleika og öryggi heldur einnig um djúpstæðan samkeppnis- og kerfisvanda: Sameiginleg mynt er án sameiginlegrar fjármálastjórnar, þ.e. evran er sameiginleg en ríkisfjármál, skuldbindingar og skattastefna eru áfram á ábyrgð einstakra ríkja. Ákvarðanataka á lykilsviðum krefst víðtækrar eða jafnvel einróma samstöðu og togstreita milli þjóðríkja og stofnana ESB kemur reglulega upp þegar hagsmunir skarast.
Þegar leiðtogar tala um „umbyltingu“, „endursköpun“ eða „nýjan efnahagslegan grunn“ er það vegna þess að þeir telja núverandi fyrirkomulag ekki lengur þjóna tilgangi sínum og gera þurfi mjög róttækar breytingar til að mæta alþjóðlegri samkeppni.
Evran
Langflestir íslenskir talsmenn aðildar að ESB tilgreina evruna sem meginrök. Lægra vaxtastig og minni gengissveiflur eru talin geta leyst íslenskan efnahagsvanda.
En evran sjálf er nú til endurskoðunar í umrótinu innan sambandsins. Macron og aðrir hafa kallað eftir dýpri fjármálasamruna (fiscal union), aukinni sameiginlegri skuldsetningu og samræmdari fjármálastefnu til að styrkja samkeppnishæfni og varnargetu Evrópu. Lausnin sem rædd er felur í sér aukna miðstýringu og meiri sameiginlega fjárhagsábyrgð aðildarríkjanna.
Spurningin er því ekki aðeins hvort evran sé æskileg í dag út frá hagsmunum lítils opins hagkerfis eins og því íslenska, heldur hvaða evru Ísland væri að taka upp og hvaða skuldbindingar gætu fylgt þeim gjaldmiðli næstu ár og áratugi.
Orkan
Evrópskir leiðtogar hafa sjálfir sett háan orkukostnað einna hæst á lista yfir helstu áskoranir ESB. Iðnaður í Belgíu og Þýskalandi glímir við orkuverð sem er umtalsvert hærra en í Bandaríkjunum og víða annars staðar.
Lausnin sem rædd er felur í sér aukna miðstýringu og meiri sameiginlega fjárhagsábyrgð aðildarríkjanna.
Ísland býr hins vegar við einstaka stöðu hvað varðar aðgang að endurnýjanlegri og tiltölulega ódýrri orku. Dýpri samþætting við evrópskan orkumarkað gæti haft áhrif á verðmyndun og regluverk hér á landi. Orkukostur Íslands yrði jafnframt enn eftirsóknarverðari fyrir orkufrekan iðnað frá meginlandinu. Slíkt fæli bæði í sér tækifæri og áhættu fyrir íslenska orku- og auðlindastefnu.
Öryggismálin
Þrátt fyrir yfirlýsingar um að Evrópa verði að standa á eigin fótum í öryggis- og varnarmálum er NATO – með lykilþátttöku Bandaríkjanna – áfram burðarás evrópskrar öryggisstefnu. Uppbygging sjálfstæðrar evrópskrar varnargetu mun að lágmarki taka mörg ár og krefjast verulegra fjárfestinga sem hefðu áhrif á forgangsröðun ríkisútgjalda, þar á meðal til velferðarmála, menntamála og heilbrigðismála.
Ísland nýtur víðtæks tvíhliða varnarsamnings við Bandaríkin auk aðildar að NATO. Engin skýr mynd liggur fyrir um hvernig sjálfstætt varnarkerfi ESB myndi líta út né hvaða skuldbindingar gætu fylgt því fyrir Ísland.
Hvað vitum við – og hvað ekki?
Því hefur verið haldið fram að aðildarviðræður feli ekki í sér skuldbindingu heldur einungis samtal. En þegar stærstu ríki sambandsins tala um umbyltingu, þegar samkeppnisstaða er að versna að þeirra mati og þegar evran sjálf er til endurskoðunar, er eðlilegt að spyrja inn í hvaða samband værum við í raun að ganga?
Hvers vegna ættum við að taka svona stórt og að miklu leyti óafturkræft skref þegar forystumenn sambandsins sjálfir tala um djúpstæðar kerfisbreytingar og endurhönnun á efnahags- og varnarskipulagi Evrópu?
Verkefnið er ekki að skipta um kerfi heldur að styrkja það sem við höfum, efla hagsmunagæsluna, bæta framkvæmdina og laga veikleika þar sem þeir koma í ljós.
Ísland stendur ekki frammi fyrir kerfishruni sem krefst byltingar í utanríkis- og efnahagslegu tilliti. Við búum þegar við aðgang að innri markaðnum í gegnum EES, víðtækt varnarsamstarf innan NATO og tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Verkefnið er ekki að skipta um kerfi heldur að styrkja það sem við höfum, efla hagsmunagæsluna, bæta framkvæmdina og laga veikleika þar sem þeir koma í ljós.
Að hefja aðlögunarviðræður árið 2026 myndi ekki fela í sér inngöngu í stöðugt og fullmótað fyrirkomulag heldur í samband sem sjálft er í miklu umróti og stendur frammi fyrir stofnanalegri endursköpun.
Umræða um framtíð Íslands ætti því að snúast um tímasetningu, hagsmuni og ábyrgð. Spurningin er ekki hvort Ísland eigi að vinna þétt og náið með Evrópusambandinu og aðildarríkjum þess – það gerum við nú þegar – heldur hvort rétt sé að breyta grundvallarforsendum samstarfsins einmitt á þeim tíma þegar kerfið sjálft er í uppnámi.
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
