Skaðabótalög – breytingar til hags­bóta fyrir neyt­endur?

Undanfarið hafa Neytendasamtökin kynnt nýja skýrslu, sem er úttekt þeirra á íslenska vátryggingamarkaðnum. Í síðustu viku tók ég þátt í pallborðsumræðum í ráðstefnu samtakanna um skýrsluna.

Í skýrslu Neytendasamtakanna er m.a. fjallað um vátryggingar í víðum skilningi, bæði út frá bótakerfinu almennt og skaðabótarétti. Farið er yfir sögu kerfisins, samsetningu þess og „leitað svara við því hvort nýta megi fjármuni í kerfinu betur“. Samtökin hafa í tilefni af skýrslunni lagt fram sjö tillögur til úrbóta og m.v. fjölmiðlaumfjöllun hyggjast þau þrýsta á breytingar við stjórnvöld og starfandi þingflokka. Tillögurnar tengjast m.a. samræmingu örorkumata, dreifingu örorkugreiðsla, lágmarksþröskuldi bóta vegna varanlegrar örorku og samræmingu tímafresta svo dæmi séu nefnd.

Það er vissulega jákvætt og tímabært að fjalla um þessi mál og skoða hvað má betur fara. Tillaga Neytendasamtakanna um samræmingu tímafresta (sem tjónþolar þurfa að virða svo réttur til bóta glatist ekki) væri t.d. til mikilla bóta. Eins og staðan er núna eru frestirnir margir og mismunandi eftir tegundum mála. Það er óþarflega flókið fyrir þau sem þurfa á kerfinu að halda að átta sig á þeim og halda utan um. Einföldun á þessu kæmi neytendum til góða.

Það sem vakti mesta athygli mína er að aðaláherslan í tillögum Neytendasamtakanna er að minnka kostnað við kerfið, í þeirri von að iðgjöld trygginga lækki, en oft á kostnað þeirra sem hafa slasast og þurfa á kerfinu að halda. T.d. er ein tillaga samtakanna sú að skoða að setja á „lágmarksþröskuld“ vegna varanlegrar örorku. Í tillögunni felst að ekki verði greiddar örorkubætur í skaðabótamálum nema örorka nái ákveðnu lágmarki, t.d. 15%. Umræða um þröskuld af þessu tagi er alls ekki ný af nálinni. Sambærileg tillaga fékk töluverða umfjöllun af hálfu lögfræðinga og lögmanna 2020-2021. Hafa verið færð fyrir því sannfærandi rök að breytingatillaga í þessa veru stangist á við jafnræðisreglu 65. gr. og eignaréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar.[1] Möguleikar einstaklinga til að afla sér tekna falla undir vernd eignaréttarákvæðisins. Fyrir skerðingu eignaréttar þarf að uppfylla ströng skilyrði um almenningsþörf, meðalhóf og jafnræði. Hæstiréttur hefur áður komist að þeirri niðurstöðu að skerðing/aðgreining sem þessi, brjóti gegn jafnræðisreglunni. Að samtök neytenda leggi upp með þessa tillögu er athyglisvert, þar sem þau sem slasast eru einnig neytendur í þessu kerfi. Þá virðist ekki hafa verið unnin kostnaðargreining á tillögunum, svo það er óljóst hvort þær leiði yfirhöfuð til sparnaðar í kerfinu sem væri til hagsbóta fyrir neytendur.

Það sem ég sakna þó mest í umfjöllun um þessi mál er að það liggur fyrir að það eru rangar forsendur í núgildandi skaðabótalögum. Flestir, ef ekki allir, sem til þekkja eru sammála um það. Bæði er margfeldisstuðull 6. gr. laganna ekki réttur m.v. aðstæður í dag og þá eru bæði lágmarkslauna- og hámarkslaunaviðmið laganna tengd við ranga vísitölu. Launaviðmiðin hafa vegna þess ekki fylgt launaþróun í landinu. Þessi tvö atriði leiða til verulegrar skekkju í bótaútreikningum og valda því að yfirlýstu markmiði skaðabótalaga, um að tryggja slösuðum fullar bætur vegna líkamstjóns, er ekki náð. Þetta bitnar sérstaklega illa á ungu fólki sem slasast. Ágreiningur um það, hvort leggja eigi til grundvallar lágmarkslaunaviðmiðið eða annað tekjuviðmið, er mjög algengur í skaðabótamálum vegna líkamstjóns sem rekin eru fyrir íslenskum dómstólum. Í nóvember 2023 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að þessi skakka þróun lágmarkslaunaviðmiðsins leiddi til þess að gerðar væru minni kröfur en áður til tjónþola, til sönnunar á því að beita ætti öðru viðmiði. Í stuttu máli liggur fyrir að við erum með lagaákvæði sem byggir á röngum forsendum og leiðir þ.a.l. til fjölda dómsmála með tilheyrandi kostnaði fyrir tryggingafélögin og samfélagið (t.d. vegna gjafsóknarmála). Tillögur Neytendasamtakanna taka ekki með neinu móti tillit til þessa.

Á árinu 2018 lagði þáverandi ríkisstjórn fram frumvarp til breytinga á skaðabótalögum sem átti m.a. að leiðrétta þessi röngu atriði. Í frumvarpinu eru því gerð skil að þegar lágmarkslaunaviðmiðið hafi verið ákveðið, hafi verið höfð hliðsjón af meðallaunum landverkafólks innan ASÍ. Miðað var við að lágmarkslaunin ættu að vera ca. 85% af þeim meðallaunum. Þar sem viðmiðið var tengt við lánskjaravísitölu, en ekki launavísitölu, var staðan orðin þannig 2015 að lágmarkslaunaviðmiðið var 54% af umræddum meðaltekjum. (Staðan hefur nú skekkst enn frekar, meðallaun verkafólks voru 9.540.000 kr. samkvæmt Hagstofunni árið 2024 en lágmarkslaun skaðabótalaga 4.528.702 kr. m.v. júlí 2024. Lágmarkslaunaviðmiðið er því nú um 47% af meðaltekjum verkafólks). Frumvarpið varð ekki að lögum. Þingmenn Flokks fólksins hafa einnig ítrekað lagt fram frumvarp til leiðréttingar á vísitölutengingunni, síðast í september 2024. Frumvarp Flokks fólksins hefur heldur ekki orðið að lögum. Við búum því enn við lagaákvæði sem eru ósanngjörn í garð þeirra sem slasast.

Höfundur er lögmaður á Fortis lögmannsstofu.

[1] Sjá t.d. grein Valgerðar Sólnes, „Hvaða áhrif hefði lögfesting reglu um skilyrði 15% varanlegrar örorku fyrir bótum?“ sem birtist í 2. tölublaði Tímarits lögfræðinga árið 2021.