Hvað er að gerast í skapandi greinum?

Starfandi í menningu og skapandi greinumhefur fækkað um rúm 19% á síðustu tíu árum. Á sama tímabili hefur starfandi á íslenskum vinnumarkaði alls fjölgað um 20%. Þetta kemur fram í uppfærðum tölum Hagstofunnar um starfandi í menningu og skapandi greinum. Samkvæmt tölunum fækkaði starfandi í menningu og skapandi greinum úr 16.000 árið 2016 í tæplega 13.000 árið 2025. Þessi þróun vekur athygli og gefur tilefni til að staldra við og spyrja: Hvað er að gerast á vinnumarkaði menningar og skapandi greina?

Hvað kemur fram?

Fyrir utan heildarþróun draga tölur Hagstofunnar fram muninn á milli ýmissa hópa innan menningar og skapandi greina, t.d. eftir kyni, ráðningarsambandi og tegund starfs. Gerður er greinarmunur á þremur tegundum starfa: 1) skapandi störf í skapandi atvinnugreinum; 2) önnur störf í skapandi atvinnugreinum; og 3) skapandi störf í öðrum atvinnugreinum.

Þegar heildarfjöldinn er brotinn niður sést að þróunin milli 2016 og 2025 er ekki jöfn heldur birtist með ólíkum hætti eftir hópum.

Eftir tegund starfa:

• 26% fækkun í skapandi störfum í skapandi atvinnugreinum.
• 14% fækkun í skapandi störfum í öðrum atvinnugreinum.
• 12% fækkun í öðrum störfum í skapandi atvinnugreinum.

Eftir ráðningarsambandi, í menningu og skapandi greinum alls:

• 21% fækkun á launafólki.
• 3% fækkun á sjálfstætt starfandi.
• 29% fækkun á þeim sem eru bæði sjálfstætt starfandi og launafólk.

Eftir kyni, í menningu og skapandi greinum alls:

• 30% fækkun á körlum alls.
• 7% fækkun á konum alls.
• 18% fækkun á sjálfstætt starfandi körlum.
• 27% fjölgun á sjálfstætt starfandi konum.

Þegar þróunin er skoðuð yfir tímabilið í heild sést jafnframt að hún var ekki línuleg. Starfandi í menningu og skapandi greinum fækkaði jafntog þétt frá 2016 til 2020, fjölgaði á árunum 2020–2023, en fækkaði svo á ný um heil 25% frá 2023 til 2025. Á því tímabili fækkaði sérstaklega í hópi þeirra sem sinna skapandi störfum, um 36% í skapandi greinum og um 27% í öðrum greinum, en fjöldi starfandi í öðrum störfum í skapandi greinum stóð nánast í stað. Þá fækkaði sjálfstætt starfandi um 32% og launafólki um 24% en samdrátturinn á meðal launafólks var 38% hjá körlum og 8% hjá konum.

Hvað þýðir þetta?

Tölurnar byggja á vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar, sem er úrtaksrannsókn þar sem spurt er um atvinnuþátttöku í tiltekinni viðmiðunarviku, við aðalstarf og eitt aukastarf. Slík aðferðafræði hefur marga kosti en einnig ákveðnar takmarkanir, til dæmis þegar kemur að geirum þar sem störf eru oft tímabundin og verkefnadrifin, og þar sem fólk vinnur fyrir sér með mörgum ólíkum verkefnum á sama tíma. Menning og skapandi greinar eru auk þess víðfeðmur geiri sem spannar allt frá listum og menningararfi, til fjölmiðla, sjónvarps og kvikmyndagerðar, og hönnunar og tölvuleikjaframleiðslu. Mikilvægt er að hafa þetta í huga við túlkun niðurstaða.

Í ljósi þess sem kemur fram í tölunum má setja fram nokkrar mögulegar skýringar og spurningar sem vert er að skoða nánar:

• Skapandi störf kunna í auknum mæli að vera að færast út á jaðar vinnumarkaðarins, til dæmis í tímabundin verkefni eða minni aukastörf sem mælingar ná síður að fanga. Einnig er mögulegt að verkefni sem áður voru unnin af fólki í sérhæfðum skapandi störfum falli í auknum mæli undir almennari starfstitla, til dæmis ef grafísk hönnun eða önnur skapandi vinna er skilgreind sem hluti af starfi markaðs- eða samskiptafulltrúa.
• Samdráttur í einstökum undirgreinum getur haft áhrif á heildarmyndina. Til dæmis hefur töluverð umræða verið um stöðu kvikmyndageirans undanfarið. Þá hefur Bandalag íslenskra listamanna ítrekað bent á að listamenn leiti í auknum mæli í önnur störf eða út fyrir landsteinana.
• Þróunin er áberandi mismunandi eftir kyni og hefur körlum fækkað mun meira en konum. Ein möguleg skýring gæti verið sú að karlar leiti frekar í störf í öðrum greinum þar sem laun eru hærri eða atvinnuöryggi meira, sérstaklega þegar verkefnum fækkar eða fjármögnun er óáreiðanleg. Önnur möguleg skýring gæti verið að konur starfi í meira mæli innan opinberra menningarstofnana, á meðan karlar eru oftar í verkefnadrifnum greinum þar sem sveiflur í verkefnum og fjármögnun geta haft meiri áhrif á fjölda starfandi.
• Loks þarf að hafa í huga að tölurnar byggja á úrtaksrannsókn í tiltölulega litlu samfélagi. Sveiflur í úrtaki geta haft áhrif á niðurstöður milli ára og undirstrika mikilvægi þess að skoða þróunina með fleiri gagnasöfnum og ítarlegri greiningu.

Hvað er hægt að gera?

Ýmislegt getur legið að baki þeirri þróun sem birtist í tölum Hagstofunnar, eins og rakið er hér að framan. Áður en dregnar eru of afgerandi ályktanir um stöðu og þróun skapandi greina er því mikilvægt að rýna gögnin betur og afla frekari upplýsinga. Nokkur skref gætu hjálpað til við að skýra myndina:

• Í fyrsta lagi er mikilvægt að skoða vel næstu uppfærslu á menningarvísum Hagstofunnar, þar sem fjöldi starfandi er brotinn niður eftir einstökum menningargreinum. Þó er vert að nefna að þær tölur ná eingöngu til launafólks í skapandi greinum (ekki til sjálfstætt starfandi og ekki til þeirra sem starfa í skapandi störfum í öðrum greinum).
• Í öðru lagi væri gagnlegt að fara í dýpri greiningu á gögnum Hagstofunnar, til dæmis með sérvinnslum úr vinnumarkaðsrannsókninni og/eða skráargögnum. Slík vinna gæti hjálpað til við að rýna betur samsetningu og þróun ólíkra hópa innan vinnumarkaðar menningar og skapandi greina.
• Í þriðja lagi væri gagnlegt að kanna stöðuna beint meðal þeirra sem starfa í menningu og skapandi greinum, til dæmis með spurningalistakönnun eða viðtölum. Slík gögn gætu varpað ljósi á starfsaðstæður og hvort fólk sé að hætta störfum, færa sig í önnur störf eða vinna í auknum mæli í tímabundnum eða smærri verkefnum, sem mælingar ná síður utan um.

Það sem þessar niðurstöður sýna fyrst og fremst er að þróunin í menningu og skapandi greinum er flóknari en einfaldar heildartölur gefa til kynna. Þær kalla því ekki aðeins á umræðu heldur einnig á markvissa greiningu á því hvernig vinnumarkaður menningar og skapandi greina er í raun að þróast.

Höfundur er forstöðukona Rannsóknaseturs skapandi greina og doktorsnemi við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands.