Stöðvum kjarag­liðnun ör­orku- og elli­líf­eyris

Í dag verða greidd atkvæði á Alþingi um tengingu almannatrygginga við launavísitölu. Greiðslur almannatrygginga eru þær upphæðir sem Tryggingastofnun greiðir þeim sem annað hvort missa starfsgetuna og fá því greiddan endurhæfingarlífeyri eða örorkulífeyri - eða ellilífeyri þegar fólk hættir að vinna sökum aldurs. Þetta er eitthvað sem ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur hefur lagt áherslu á meðal annars í ljósi þeirrar kjaragliðunar sem hefur átt sér stað milli þessara hópa og launþega á vinnumarkaði.

Hvað er kjaragliðnun?

Kjaragliðnun er kerfisbundið vanmat á launaþróun við útreikninga á upphæðum endurhæfingar-, örorku- eða ellilífeyris sem leiðir til þess að kjör þeirra sem eru óvinnufærir eða hættir að vinna dragast sífellt aftur úr þeim sem geta unnið. Þetta á fyrst og fremst við um þá hópa sem fá lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins og í minna mæli þau sem eiga inni ríkuleg réttindi hjá lífeyrissjóðum. Þeir hópar sem frumvarpið kemur til með að hafa mest áhrif á eiga í langflestum tilvikum rétt á greiðslum sem eru lægri en lágmarkslaun. Þeir hafa dregist kerfisbundið aftur úr þegar kemur að kaupmætti og eiga síður efni á að standa straum af kostnaði við húsnæði, mat, lyf og læknisþjónustu.

Til þess að snúa þessari þróun við og tryggja þessum hópum mannsæmandi kjör leggjum við til að greiðslur þeirra fylgi launavísitölu Hagstofu Íslands í stað þess að fylgja mati fjármála- og efnahagsráðuneytisins á launaþróun.

Er verið að kollvarpa kerfinu?

Stutta svarið er nei. Umfangsmiklar breytingar voru hins vegar gerðar á almannatryggingakerfinu af síðustu ríkisstjórn sem nutu stuðnings allra flokka á Alþingi. Þær breytingar miðuðu að því að auka hvata þeirra sem metnir hafa verið óvinnufærir að hluta, til að taka þátt á vinnumarkaði. Var það gert í ljósi þess að rannsóknir sýna að atvinnuþátttaka að því marki sem fólk hefur getu til getur haft jákvæðar afleiðingar á heilsu og lífsgæði meðal annars.

Umræddar breytingar tóku gildi síðastliðið haust og of snemmt er að segja til um nákvæm áhrif þessara breytinga nú. Liður í því átaki að hvetja fólk til atvinnuþátttöku tók hins vegar gildi árið 2023, þegar ákvörðun var tekin um að lengja tímabil endurhæfingarlífeyris úr þremur árum í fimm. Við þessa breytingu fjölgaði þeim sem áttu rétt á endurhæfingarlífeyri en nýgengi örorku lækkaði hins vegar.

Þetta nýja kerfi hefur mætt gagnrýni undanfarið, til að mynda í ályktun frá Læknafélagi Íslands sem þó var send inn sem umsögn um launavísitölutengingu almannatrygginga. Snýr sú gagnrýni fyrst og fremst að greiðslum til þeirra sem metnir eru með hlutaörorku sem eiga jafnframt rétt á greiðslum frá lífeyrissjóðum.

Rétt er að benda á að umrætt frumvarp um tengingu almannatrygginga við launavísitölu hefur mest áhrif á þá hópa sem eiga ekki áunnin réttindi hjá lífeyrissjóðum og búa því við lægstu greiðslur frá sameiginlegum sjóðum.

Samspil lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum landsins er vissulega nokkuð flókið fyrirbæri en í einföldu máli er það þannig að eftir því sem fólk á meiri réttindi í lífeyrissjóðum þá fær fólk þeim mun minna frá Tryggingastofnun (sem er fjármögnuð af ríkissjóði). Með því að láta greiðslur almannatrygginga fylgja launavísitölu er tryggt að vægi greiðslna frá Tryggingastofnun muni frekar aukast en að dragast saman og samhliða því má vænta þess að stuðningur nái til þeirra sem minnst réttindi hafa hjá lífeyrissjóðum.

Setur ríkissjóð sannarlega ekki á hliðina

Af umræðu má draga þá ályktun að öryrkjar búi við fjárhagslega góða stöðu og að öryrkjar megi ekki fá hærri greiðslur en fólk fær á lágmarkslaunum. Það er hins vegar ekki alveg raunin að fjárhagsleg staða öryrkja sé alltaf góð. Fjölmargir búa við mjög erfiðar aðstæður líkt og fólk glímir einnig við á vinnumarkaði sem er á lægstu laununum. Verkefni samfélagsins á að vera það að tryggja að fólk sem býr við kröppust kjör, lágar tekjur eða er á lífeyri, nái samt sem áður endum saman.

Á vinnumarkaði standa verkalýðsfélög og önnur samtök launafólks vörð um launakjörin þar sem kjarasamningar eru endurnýjaðir með reglulegum hætti. Varðandi réttindi öryrkja og ellilífeyristaka eru það hagsmunasamtök þessara hópa sem standa vörð um réttindi með hagsmunagæslu en ekki með því að semja um kjörin með beinum hætti. Því skiptir miklu máli að stjórnvöld á hverjum tíma standi vörð um stöðu þessara hópa einnig.

Þær breytingar sem verið er að gera munu ekki setja ríkissjóð á hliðina. Raunar hafa kjarasamningar sem gerðir hafa verið undanfarin ár kostað ríkissjóð meira en þessar breytingar munu gera verði þær samþykktar á Alþingi. Það þarf hins vegar að vera skýr forgangsröðun fjármagns til velferðarkerfisins þannig að við tryggjum stöðu þeirra sem eru verst settir. Það er sýn jafnaðarstefnunnar að styðja við þessa hópa þannig að fólk þurfi ekki að búa við fátækt, sem þekkist því miður enn í samfélaginu þrátt fyrir það að við búum í ríku landi. Í ofanálag er þekkt að fátækt hafi afgerandi neikvæð áhrif á heilsu fólks - og það er sýn okkar að forgangsraða eigi fjármunum þannig að þeir sem búa við kröpp kjör en jafnframt heilsubrest sem veldur óvinnufærni geti búið við sem best lífsskilyrði.

Skref í átt að stöðvun kjaragliðnunar ellilífeyristaka og öryrkja

Tenging almannatrygginga við launavísitölu er stórt skref í átt að því að stöðva þá kjaragliðnun sem hefur átt sér stað á milli vinnumarkaðarins og þeirra sem geta ekki unnið vegna fötlunar, heilsubrests eða aldurs.

Við fögnum þeim breytingum og einsetjum okkur að standa áfram vörð um fólkið í landinu sem mest þarf á málsvara á Alþingi að halda.

Höfundar eru þingmenn Samfylkingarinnar.