Ís­lensk út­gerð í hættu vegna olíu – en lausnin gæti vaxið á ökrum

Vaxandi spenna og átök í Miðausturlöndum hafa þegar haft veruleg áhrif á alþjóðlega orkumarkaði. Olíuverð hefur hækkað verulega og farið yfir 100 dali á tunnu, á sama tíma og gasframboð hefur orðið fyrir áföllum vegna árása á lykilinnviði. Samhliða hefur áhætta í flutningum um Persaflóa aukist og tryggingarkostnaður skipa hækkað umtalsvert.

Forstjóri Alþjóðaorkustofnunarinnar hefur varað við því að núverandi átök kunni að fela í sér alvarlegustu ógn við alþjóðlegt orkuöryggi í sögunni. Orkuskipti og orkusparnaður eru lykilorðin.

Þetta hefur bein áhrif á samkeppnishæfni íslenskrar útgerðar á alþjóðlegum mörkuðum. Íslenski fiskiskipaflotinn er nánast alfarið knúinn innfluttu jarðefnaeldsneyti og brennir um 160 þúsund tonnum af dísilolíu á ári, samkvæmt svari samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra við fyrirspurn á Alþingi. Þegar verð og aðgengi að olíu sveiflast vegna geopólitískra átaka eykst rekstraráhætta útgerðar verulega. Eldsneyti er einn stærsti kostnaðarliður flotans og jafnvel hóflegar verðhækkanir geta haft bein áhrif á afkomu.

Í þessu samhengi vaknar aftur áhugi á innlendri orkuframleiðslu, sérstaklega lífeldsneyti úr repju. Rannsóknir og tilraunir hér á landi sýna að repja getur vaxið vel við íslenskar aðstæður og gefið allt að 1.200 lítra af olíu á hektara. Verkefni á vegum Skinneyjar-Þinganess sýndi fram á raunhæfni þegar skipið Þinganes var keyrt á 2–3% blöndu af íslenskri repjuolíu, með aðkomu verkfræðingsins Jóns Bernódussonar. Ef reynslan er jákvæð væri næsta skref að stækka hlutfallið skref fyrir skref og byggja upp innlenda framleiðslu sem raunhæfan valkost við innflutt eldsneyti.

Það verkefni rann hins vegar út í sandinn. Nú er tilefni til að endurræsa það verkefni. Hefði það þróast áfram mætti í dag sjá uppbyggða virðiskeðju þar sem íslensk útgerð keypti hluta eldsneytis síns af innlendri framleiðslu – til dæmis 5% blöndu. Slík nálgun gæti numið allt að 5–10 milljónum lítra árlega og dregið úr innflutningsþörf. Í skýrslu Samgöngustofu er bent á að repjurækt geti ekki aðeins stutt orkuskipti heldur einnig styrkt fæðuöryggi.

Lífdísill hefur hingað til verið dýrari en hefðbundinn dísill, meðal annars vegna smæðar markaðar og skorts á innviðum til framleiðslu í stærri skala. Sviðsmyndir úr fyrri greiningum benda þó til þess að framleiðslukostnaður gæti lækkað með auknu umfangi. Þrátt fyrir að repjuolía sé ekki enn samkeppnishæf í verði við jarðdísil við núverandi aðstæður, liggur helsti kostur hennar í stöðugleika og minni áhættu til lengri tíma. Auk þess myndast verðmætar hliðarafurðir, svo sem próteinríkt fóður, og kolefnislosun minnkar.

Kjarninn er því ekki aðeins kostnaður heldur áhættudreifing. Innlend lífeldsneytisframleiðsla getur virkað sem vörn gegn sveiflum á heimsmarkaði, styrkt orkuöryggi og dregið úr loftslagsáhættu í rekstri.

Atburðir í Miðausturlöndum undirstrika hversu berskjölduð lítil, innflutningshá hagkerfi eru. Spurningin er hvort Ísland ætli áfram að reiða sig á sveiflukenndan alþjóðamarkað – eða nýta þau tækifæri sem felast í eigin auðlindum.

Repjurækt gæti orðið raunhæfur hluti af lausninni til að draga úr innflutningi á jarðefnaeldsneyti – ef viljinn er til staðar. Samhliða er mikilvægt að horfa til fleiri leiða til að draga úr eldsneytisnotkun, svo sem orkunýtnari skipa, vistvænni veiðarfæra og nýrrar tækni sem minnkar orkuþörf. Án skýrrar stefnu og aðgerða mun þetta tækifæri hins vegar fara forgörðum á ný.

Höfundur er félagi í Hellnaskeri , hugveitu um sjálfbærni og loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.

Heimildir:

Samgöngustofa (2016)

Sjálfbær ræktun orkujurta á Íslandi til skipaeldsneytis.

Alþingi (2018)

Svar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra við fyrirspurn um eldsneytisnotkun fiskiskipaflotans.

RÚV (2017)

Humarbátur um öldurnar knúinn repjuolíu.

Financial Times (2026)

Iran war is greatest threat to global energy ‘in history’, warns IEA.