Ís­land selur sig ekki sjálft – og ó­vissa selur ekkert

Heimatilbúin óvissa

Það þarf hvorki eldgos, efnahagshrun né heimsfaraldur til að rífa tennurnar úr ferðaþjónustunni þegar stjórnvöld sjá sjálf um að veikja rekstrargrundvöll hennar.

Á undanförnum árum hefur ferðaþjónustan þurft að búa við sífellt meiri óvissu vegna breytinga á sköttum, gjöldum og regluverki sem allt of oft eru kynntar með skömmum fyrirvara. Gistináttaskattur, innviðagjöld á skemmtiferðaskip, óvissa um frekari gjaldtöku á ferðamannastöðum, bílastæða- og aðstöðugjöld og nú áform um breytingar á virðisaukaskatti á hluta greinarinnar. Þetta eru ekki lengur stök mál heldur orðið mynstur.

Þegar fyrirsjáanleikann vantar

Það sem virðist enn vefjast fyrir mörgum er hvernig ferðaþjónusta starfar í raun. Þetta er atvinnugrein sem selur ekki bara næstu helgi eða næsta mánuð, heldur 12, 18 og jafnvel 24 mánuði fram í tímann. Verðskrár, samningar, pakkar og markaðsáætlanir eru unnin langt fram í tímann og þess vegna skiptir fyrirsjáanleiki öllu máli.

Það var einmitt skýrt viðurkennt fyrir kosningar af forsvarsfólki þeirra flokka sem nú sitja í ríkisstjórn að fyrirsjáanleiki í sköttum og gjöldum væri nauðsynlegur í atvinnugrein þar sem salan færi fram með 12–24 mánaða fyrirvara. Mörg okkar töldu því að þeir sem nú fara með völdin skildu vel eðli greinarinnar og hvað fyrirsjáanleiki þýðir í framkvæmd.

Fyrirsjáanleiki felst hins vegar ekki í því að hugmynd hafi verið „til umræðu“ einhvers staðar í stjórnkerfinu. Hann byrjar þegar ákvörðun hefur verið tekin og hún orðin að lögum; þá, og aðeins þá, liggja forsendur og útfærsla upphaflegu hugmyndarinnar fyrir. Síðan þurfa fyrirtæki og stjórnsýslan raunhæfan tíma til að aðlagast breyttum rekstrargrundvelli. Í ferðaþjónustu er slíkur tími ekki mældur í dögum eða vikum heldur mánuðum. Allt annað er einfaldlega óvissa sem fyrirtæki geta hvorki verðlagt né sent áfram í gegnum sölukeðjuna eftir á.

Þess vegna stingur það svo í augu þegar sömu stjórnvöld og töluðu fyrir fyrirsjáanleika fyrir ferðaþjónustuna og lofuðu engum virðisaukaskattshækkunum á greinina styðja nú slíkar skattabreytingar. Það grefur undan trúverðugleika stjórnvalda og eykur þá óvissu sem fyrirtækin hafa varað við árum saman.

Samkeppnishæfni Íslands

Það sem gerir þetta enn alvarlegra er að við erum í bullandi samkeppni við önnur lönd um sama ferðamanninn, sömu flugsætin og sömu ráðstöfunartekjurnar. Þetta snýst ekki um sérmeðferð heldur um að Ísland búi við samkeppnishæf skilyrði.

Í helstu samkeppnislöndum okkar er það almennt svo að mörg lykilsvið ferðaþjónustunnar eru höfð í lægra virðisaukaskattsþrepi miðað við hið almenna þrep. Það er ekki tilviljun. Þar er viðurkennt að ferðaþjónusta er gjaldeyrisskapandi atvinnugrein í alþjóðlegri samkeppni. Ef stjórnvöld á Íslandi velja að þyngja skattbyrði greinarinnar enn frekar á meðan samkeppnislöndin verja sína stöðu markvisst, þá veikjum við samkeppnisstöðu landsins.

Virðisaukaskattur er að nafninu til neytendaskattur, en þegar breytingar eru gerðar með skömmum fyrirvara endar kostnaðurinn í reynd oftar en ekki hjá fyrirtækjunum sjálfum, sem geta ekki velt hækkuninni út í verð eftir að varan hefur verið seld.

Það má líka velta fyrir sér hver munurinn sé á baðstöðum og sundlaugum í þessu samhengi. Ferðamenn nýta hvort tveggja, en annað ber virðisaukaskatt sem stendur núna til að hækka, á meðan hitt er undanþegið. Fyrir notandann getur þetta verið hluti af sambærilegri upplifun, en skattalega er meðferðin gjörólík. Slík nálgun gerir regluverkið ekki skýrara heldur ruglingslegra og ósamræmdara.

Ísland selur sig ekki sjálft

Svo er hitt: Ísland selur sig ekki sjálft. Á bak við hvern einasta gest sem hingað kemur eru fundir, sölustarf, tengslamyndun, kynningar, vinnustofur, sýningar og gríðarleg fjárfesting ferðaþjónustunnar sjálfrar. Það er hættuleg sjálfsblekking að halda að ferðamenn komi bara af því að landið sé fallegt. Fallegt land er ekki nóg. Sýnileiki, aðgengi, verðlagning, samkeppnishæfni og traust skipta öllu.

Við erum vissulega að horfa á aukna eftirspurn í sumar og þar spilar almyrkvinn inn í. Slíkur einstakur viðburður getur vakið mikla athygli erlendis og tímabundið laðað hingað fleiri gesti. En það væri misskilningur að rugla slíkum einskiptisviðburði saman við heilbrigða langtímastefnu í markaðssetningu Íslands. Viðburður af þessu tagi leysir ekki þann vanda sem skapast ef árstíðarsveiflan heldur áfram að aukast og við færumst fjær því meginmarkmiði að byggja upp ferðaþjónustu um allt land og allt árið, en ekki aðeins yfir háannatímann.

Aukin árstíðarsveifla þýðir færri heilsársstörf, verri nýtingu innviða og lakari arðsemi þeirra fjárfestinga sem þegar hefur verið ráðist í. Það er ekki gott fyrir fyrirtækin, ekki fyrir starfsfólkið og ekki fyrir ríkissjóð.

Stöðugleiki, ekki sérmeðferð

Ferðaþjónustan á Íslandi er byggð upp af öflugu fólki sem kann að takast á við óvissu. Eldgos, veður, flugtruflanir og alþjóðlegar sviptingar eru hluti af veruleikanum og fólk í greininni bregst við slíku af fagmennsku, útsjónarsemi og seiglu. En það er með öllu óásættanlegt að stjórnvöld bæti við þá byrði með því að skapa óvissu sem er algjörlega heimatilbúin.

Það er nógu erfitt að selja Ísland í krefjandi alþjóðlegum aðstæðum. Ofan á það ættu fyrirtæki ekki að þurfa að glíma við að forsendur séu endurskrifaðar með jafn skömmum fyrirvara hér heima. Fyrirtæki eiga ekki að vera sett í þá stöðu að þurfa að segja við erlenda samstarfsaðila: „Því miður, við höfum engin verð því við vitum ekki hvað kemur næst frá stjórnvöldum.“ Það er ekki bara vandræðalegt. Það er beinlínis skaðlegt.

Ferðaþjónustan er ekki að biðja um vorkunn. Hún er að benda á staðreyndir. Atvinnugrein sem selur langt fram í tímann getur ekki starfað við það ástand að forsendur séu sífellt endurskrifaðar með skömmum fyrirvara. Atvinnugrein í harðri alþjóðlegri samkeppni getur ekki endalaust tekið á sig nýjar álögur á meðan samkeppnislöndin vinna markvisst að því að verja sína stöðu.

Það er kominn tími til að stjórnvöld geri upp við sig hvort þau vilji sterka, samkeppnishæfa og verðmætaskapandi ferðaþjónustu á Íslandi eða ekki. Vilji þau það, þá verða þau að hætta þessum leik. Fyrirsjáanleiki er ekki slagorð til að nota fyrir kosningar. Hann er forsenda reksturs.

Vandinn er ekki sá að ferðaþjónustan sé í einhverjum stjórnlausum vexti. Þvert á móti hefur fjöldi ferðamanna ekki aukist frá 2017. Það sem ferðaþjónustan biður um er ekki ívilnun heldur stöðugleiki. Ekki sérmeðferð heldur samkeppnishæfni. Ekki pólitísk slagorð heldur skýrar og áreiðanlegar leikreglur.

Höfundur er framkvæmdastjóri Eldingar hvalaskoðunar.