Þurfa börn kynfræðslu?

Undanfarna mánuði hefur umræða um kynferðisbrot gegn börnum, grun þar um sem og ákærur og dóma í slíkum málum verið áberandi. Samhliða hefur mikilvægi kynfræðslu komið skýrt fram því nokkur þessara mála hafa komið upp á yfirborðið í kjölfar fræðslu.

Ef við viljum raunverulega vernda börn gegn kynferðislegu ofbeldi er kynfræðsla eitt meginatriða þess að styrkja börnin, sem og þau fullorðnu sem standa þeim næst.

Sumum kann að þykja aukin umræða um kynferðisbrot gegn börnum óhugnanleg þróun og telja að kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum hafi aukist. Hins vegar má leiða líkum að því að samhliða aukinni kynfræðslu og vitundarvakningu síðastliðin ár sé líklegra að fleiri börn hafi betri þekkingu á því hvað má og hvað má ekki. Að börn viti hvernig þau geti sagt frá og að við fullorðna fólkið séum betur í stakk búin til að bregðast við slíkum upplýsingum.

Kynfræðsla er lykilatriði til að auka líkurnar á því að börn segi fráofbeldi[1] og segi einhverjum sem getur brugðist við. En rannsóknir[2] sýna að ekki öll börn segja frá kynferðislegu ofbeldi og í meirihluta tilfella hafa börn aðeins sagt vini frá reynslu sinni, sem oft hafa ekki þekkingu til að bregðast rétt við.

Í kynfræðslu er lögð áhersla á að börn leiti til fullorðinna sem þau treysta ef þau hafa orðið fyrir ofbeldi eða heyra af því að barn hafi orðið fyrir ofbeldi.

Börn verða að vita hvað kynferðislegt ofbeldi er og að allt kynferðislegt ofbeldi er alvarlegt. En börn læra það ekki upp úr þurru og verða að geta treyst á að fullorðna fólkið í kringum þau sé tilbúið að ræða þessa hluti, svara spurningum þeirra og vita að þau hlusti og bregðist við á viðeigandi hátt ef eitthvað varhugavert hefur gerst.

Að greina frá kynferðislegu ofbeldi getur verið gríðarlega erfitt fyrir mörg. Þess vegna er mikilvægt að fullorðnir þekki vísbendingar sem geta bent til þess að barn hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, vanrækslu eða annars konar ofbeldi.

Flest vilja gera vel en sum finna til óöryggis þegar ræða á viðkvæm málefni og óttast að segja eitthvað rangt. Kynfræðsla er ekki eitt samtal einu sinni á ári, heldur skilar hún bestum árangri þegar hún er regluleg og að öll sem bera ábyrgð á velferð barna sinni henni.

Kynfræðsla er ein sterkasta forvörnin gegn ofbeldi en hjálpar líka börnum sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi að skilja hvað þau gætu hafa upplifað og skilja að ábyrgðin á ofbeldi liggur aldrei hjá þeim.

Kynfræðsla snýst líka um að öll viti að þau geti átt heilbrigð sambönd og samskipti og lært að þekkja líkamann sinn.

Foreldrar vilja einfalt, aldursskipt og aðgengilegt náms- og fræðsluefni sem styður þá í samtölum við börnin sín[3]. Kennarar hér á landi vilja líka hafa aðgang að verkfærum til að geta sinnt hlutverki sínu af öryggi og fagmennsku[4].

Aðgengilegt fræðslu- og námsefni

Jafnréttisskóli Reykjavíkur á skóla- og frístundasviði hefur lagt sig fram um að mæta þörfum og óskum foreldra og starfsfólks sem vinnur með börnum með því að útbúa fræðslu- og námsefni til að styðja þau við fræðslu. Kynfræðsla er ávallt aldursviðeigandi og miðuð að þroska barna hverju sinni og áherslur kynfræðslu eru mismunandi eftir aldri. Fræðsluefni Jafnréttisskólans, sem til að mynda er útbúið fyrir Viku6, sem er árlegt kynheilbrigðisátak, er tekið saman í aldursskipta fræðslupakka til þess að auðvelda kennurum, starfsfólki og foreldrum að velja fræðsluefni sem er viðeigandi fyrir aldur og þroska nemenda.

Líkt og fram kemur á heimasíðu Jafnréttisskólans þá er fræðslan byggð á þemum UNESCO[5] um alhliða kynfræðslu og tekur mið af íslensku samhengi, lögum og stefnum og aðalnámsskrá grunn- og leikskóla. Fræðsluefni sem útgefið er af Jafnréttisskóla Reykjavíkur er útbúið af verkefnastýrum Jafnréttisskólans sem eru með menntun og reynslu á sviði kyn- og kynjafræðslu. Fræðsluefnið byggir á faglegum grunni og vísa meðal annars Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, Samband íslenskra sveitarfélaga, Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu og 112.is, Barnavernd Reykjavíkur og Barna- og fjölskyldustofu á efni Jafnréttisskólans eftir atvikum.

Á heimasíðu Jafnréttisskólans er ýmislegt fræðslu- og námsefni. Þar er til dæmis netnámskeiðið Frá tabú í traust sem felur í sér fræðslumyndbönd fyrir foreldra og starfsfólk leikskóla og yngsta stigs grunnskóla, ásamt leiðbeiningum um hvernig ræða megi við börn og bregðast við áhyggjum af velferð þeirra.

Hér geta foreldrar og forsjáraðilar fundið ýmislegt gagnlegt efni, byggt á faglegum grunni og fræðilegri þekkingu:

• Frá tabú í traust ókeypis netnámskeið
• Erfið spjöll - Þegar barn eða ungmenni greinir frá ofbeldi.
• Að ná áttum - Stuðningur við aðstandendur barns þegar upp hafa komið áhyggjur af velferð þess vegna alvarlegs atviks.
• Hvernig ætti að tala við yngri börn ef foreldrar hafa áhyggjur af barninu sínu.
• Vika6. – Aldurskipt fræðsluefni fyrir þetta árlega kynheilbrigðisátak. Þema ársins 2026 var öryggi og ofbeldi.
• Vika6 2025. Þemað var líkaminn og kynfæri.

Höfundar eru Indíana Rós, ein af verkefnastýrum Jafnréttisskóla Reykjavíkur og er hún sérfræðingur í kynheilbrigði, með B.Sc. í sálfræði frá Háskólanum í Reykjavík og með M.Ed í kennslu kynfræðslu frá Widener University og Steinn Jóhannsson, sviðsstjóri skóla- og frístundasviðs Reykjavíkur.

Heimildir:

[1] Goldfarb, E. S., og Lieberman, L. D. (2021). Three decades of research: The case for comprehensive sex education. Journal of Adolescent health, 68(1), 13-27.

2 Lahtinen, Hanna-Mari, Aarno Laitila, Julia Korkman, og Noora Ellonen. "Children’s disclosures of sexual abuse in a population-based sample." Child abuse & neglect 76 (2018): 84-94.

3 Punjani, Neelam, Shannon D. Scott, og Amber Hussain. "Parents' information needs and their recommendations for effective sexuality education to children." Frontiers in Public Health 13 (2025): 1653924.

4 Elva Margrét Elíasdóttir og Guðrún Rebekka Ragnarsdóttir. „Kynfræðsla ætti að hafa meira vægi“. Lokaverkefni til B.Ed.-prófs. Háskóli Íslands. 2024

5 Women, U. N., og UNICEF. International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach. UNESCO Publishing, 2018.