Hugsum lengra en næstu kosningar

Stjórnmálin vinna á fjögurra ára kjörtímabilum, en borgir, samgöngur og börnin okkar vinna á fjörutíu árum. Það er kominn tími til að brúa þessa gjá.

Það er stundum hægt að mæla þroska samfélags í því hversu langt fram í tímann það nennir að hugsa.

Um árabil hef ég unnið með fólki frá ólíkum löndum að verkefnum þar sem niðurstaðan kemur ekki í ljós á næsta ári, eða því þarnæsta, heldur einhvern tíma eftir að flest okkar eru komin annað. Það sem mér hefur orðið skýrast er þetta: bestu ákvarðanir samfélaga eru sjaldan teknar af þeim sem eiga að njóta þeirra. Þær eru gjafir frá einni kynslóð til annarrar.

Þessi einfalda hugmynd virðist eiga erfitt uppdráttar í íslenskum stjórnmálum.

Á árinu 2025 voru fullbúnar 3.371 íbúð á öllu landinu eða átta prósent færri en árið áður. Sérfræðingar segja að við þurfum að byggja að minnsta kosti fimm þúsund íbúðir á ári næsta áratuginn til að halda í við fólksfjölgun. Á sama tíma rífumst við um sömu hundrað hektarana í Vatnsmýrinni, eins og við höfum gert mjög lengi. Aðalskipulag Reykjavíkur segir að flugvöllurinn fari þaðan árið 2032. Húsnæðisáætlun sömu borgar fyrir 2026–2035, kynnt í mars, gerir ráð fyrir að hann verði áfram. Þetta er ekki ágreiningur milli flokka. Þetta er borg sem talar í kross við sjálfa sig.

Borgarlínan er annað dæmi. Hún var samþykkt árið 2019. Fyrstu skóflustungurnar teknar nú í vor, sjö árum síðar. Það er ekki vegna þess að verkfræðin sé flókin, Kaupmannahöfn, Helsinki og Bilbao hafa byggt sambærilegt á helmingi þess tíma. Það er vegna þess að við, sem samfélag, kunnum betur að ræða stuttu spurningarnar en þær löngu. Á hverri skóflustungu hangir kjörtímabil sem reynir að klára áður en næsta tekur við.

Af hverju er þetta svona erfitt?

Stjórnmál eru hönnuð fyrir stuttan tíma. Kjörtímabil er fjögur ár, fjárlög eitt ár, ríkisstjórnir lifa oft skemur en frumvarpið sem var flutt. Embættismenn eru aldir upp við að óttast pólitíska byltu meira en pólitíska kyrrstöðu. Fjölmiðlar verðlauna afmarkaða atburði eins og opnanir, mótmæli, þingmál, frekar en hægar breytingar sem aðeins sjást þegar maður stígur til baka.

Þetta er ekki íslenskt vandamál eitt og sér. Þetta er vandamál lýðræðis á 21. öld. En önnur lönd eru farin að bregðast við. Wales setti á árinu 2015 lög um réttindi framtíðarkynslóða eða Well-being of Future Generations Act, sem gerir öllum opinberum stofnunum skylt að meta langtímaáhrif ákvarðana á fólk sem ekki er enn fætt. Finnska þingið hefur frá árinu 1993 starfrækt sérstaka framtíðarnefnd, Tulevaisuusvaliokunta, sem skoðar áratugaframtíðir áður en frumvörp eru lögð fram. Singapúr skipuleggur borgina sína 50 ár fram í tímann og endurskoðar áætlunina á tíu ára fresti.

Ekkert af þessu er útópía. Þetta eru praktísk verkfæri sem segja: stundum þurfum við að hugsa lengra en til næstu kosninga, og við ætlum að gera þetta formfast en ekki láta það ráðast af því hvort einhver minnist á það í kosningabaráttu.

Á Íslandi eigum við að geta þetta. Við erum lítil þjóð með mikinn sköpunarkraft og óvenjulegt aðgengi að okkar eigin kjörnu fulltrúum. Það ætti að vera kostur, ekki ókostur. En þá þarf samtal okkar að hætta að snúast eingöngu um næstu fjárlög og fara að snúast um næstu kynslóð.

Sjávarþorpið Skerjafirði er heildstæð skipulagstillaga sem ég hef unnið að ásamt fjölda fólks, er ein tilraun til þess og dæmi um hvenær langtímahugsun gæti litið út. Hún spyr ekki bara hvar setja á íbúðir á næsta áratug, heldur hvernig á að færa Reykjavík fram um 30–40 ár í einu skrefi. Sumum mun þykja sú spurning óraunsæ. Mér finnst hún nákvæmlega það sem stjórnmál okkar þurfa að hafa hugrekki til að spyrja.

Þetta vor verður kosið til borgarstjórnar. Það verður freistandi að ræða eingöngu um næstu fjögur ár. Við skulum ekki fara í þá gildru. Spyrjum frambjóðendur okkar einnar einfaldrar spurningar:

Hvaða ákvörðun ert þú tilbúin að taka núna sem þú munt aldrei sjálf njóta vegna þess að hún er rétt fyrir þá sem á efir koma.

Svarið við þeirri spurningu segir meira um hvern frambjóðanda en allan loforðakassann.

Það er kominn tími til að hugsa lengra.

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og einn af höfundum skipulagstillögunnar Sjávarþorpið Skerjafirði.