Af hverju flytjum við fólkið, í stað þjónustunnar?

Fyrir rúmum tveimur vikum skrifaði ég greinina „Heilbrigðisþjónusta eftir póstnúmeri“ og birti á Visir.is þar sem ég fjallaði um ferðakostnað og álag fjölskyldna á landsbyggðinni sem þurfa að sækja sérfræðiþjónustu langt að heiman.

Síðan þá hefur setið í mér önnur spurning:

Hvað ef við myndum færa þjónustuna nær fólkinu í stað þess að færa fólkið endalaust að þjónustunni?

Þegar kerfið tekur ekki við

Ég man þegar ég var ólétt af öðrum syni mínum og var sagt að það væri ekki hægt að búa á landsbyggðinni með barn sem þarf reglulega sérfræðiþjónustu. Að kostnaðurinn og álagið væri einfaldlega of mikið. Þessi orð festust í mér. Ekki vegna þess að ég trúði þeim heldur vegna þess að ég ákvað að þau mættu ekki vera sönn.

Ég bý í Ísafjarðarbæ. Hér hef ég alið upp börnin mín, öll ólík og með ólíkar þarfir og hér hef ég kynnst því af eigin raun hvað það þýðir þegar þjónustan er ekki nægilega aðgengileg fyrir þá sem þurfa lífsnauðsynlega á henni að halda. Þegar barn þarf á langtíma heilbrigðisaðstoð að halda erum við öll sammála um að hún ætti að vera auðsótt og auðfengin. Að kerfið grípi bæði barn og foreldra. Við vitum hins vegar að raunveruleikinn er sá að um leið og landsbyggðar barn þarf stuðning sem ekki fæst í heimabyggð hefst þrotlaus barátta foreldra fyrir þeim réttindum sem við erum svo sammála um að ættu að vera sjálfsögð, þá á það ekki að þýða að foreldrar taki upp stöðuga baráttu við kerfið. Það á að þýða að kerfið taki við.

Undanfarin ár hafa vissulega orðið breytingar til batnaðar. Reglurnar voru endurskoðaðar þannig að niðurgreiddar ferðir vegna endurtekinna sérfræðikoma fóru úr tveimur í fjórar á ári. Það skipti máli og var mikilvægt skref í rétta átt. En vandinn var ekki leystur, þó svo það hafi dregið aðeins úr honum.

Kostnaðurinn hverfur ekki

Raunveruleikinn er sá að fólk á landsbyggðinni stendur enn frammi fyrir kostnaði og álagi sem aðrir þurfa sjaldan að hugsa um. Ferðirnar eru nær alltaf fleiri en kerfið gerir ráð fyrir, dagarnir sem fara í ferðalög eru margir og kostnaðurinn safnast upp. Flug, akstur, gisting, tekjutap og skipulag heimilisins verður hluti af meðferðinni sjálfri.

Kostnaðurinn hverfur ekki þó hann sé ekki greiddur af kerfinu. Hann færist í heilu lagi yfir á einstaklinga og fjölskyldur sem nú þegar standa höllum fæti vegna veikinda eða langvarandi kvilla. Yfir á foreldra sem nú þegar þurfa að taka sér frí frá vinnu, börn sem missa úr skóla og fólk sem þarf að ferðast langar leiðir til að sækja þjónustu sem ætti að vera aðgengilegri.

Færum þjónustuna nær fólki

Ég trúi því að við gætum nýtt fjármagnið betur ef horft væri heildstætt á kerfið í stað þess að byggja það á því að fólk ferðist endalaust milli landshluta. Það hlýtur að vera hagkvæmara til lengri tíma að færa hluta þjónustunnar nær fólki, nýta fjarheilbrigðisþjónustu betur og skapa raunverulegt samstarf milli sérfræðinga á höfuðborgarsvæðinu og heilbrigðisstarfsfólks úti á landi.

Við þurfum að horfa meira til þess hvernig við færum þjónustuna nær fólki í stað þess að færa fólk endalaust til þjónustunnar. Við vitum að það er hægt. Sumir sérfræðingar gætu starfað tímabundið úti á landi, aðrir farið reglulega milli staða og byggt upp þjónustu í samstarfi við heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Það myndi skipta gríðarlegu máli fyrir fjölskyldur og einstaklinga. Sérfræðingur sem þjónustar 10 börn á Ísafirði gæti sinnt þeim öllum á tveimur vinnudögum á Hvest. Það er einn flugmiði fram og til baka, í stað 20, svona til að setja dæmið upp á einfaldann máta.

Auðvitað eru líka sérfræðingar sem ekki er raunhæft að flytja milli staða og mikilvægt er að áfram sé hægt að nýta niðurgreiddar ferðir hjá Sjúkratryggingum Íslands þegar þörf er á. En við eigum samt að spyrja hvort við séum að nýta tæknina, tímann og fjármagnið eins vel og hægt er.

Tækninni hefur fleygt fram síðustu ár, og stór hluti þeirra viðtala sem bæði börn og fullorðnir þurfa að sækja til Reykjavíkur gæti hæglega farið fram í gegnum fjarfundarbúnað. Með hjúkrunarfræðingi eða sjúkraliða á staðnum er hægt að mæla hæð og þyngd, fylgjast með framvindu og eiga samtal við sérfræðing án þess að fjölskyldan þurfi að leggja af stað í dýra og tímafreka ferð.Það er ekki bara kostnaðurinn sem skiptir máli heldur líka tíminn, umstangið, skipulagið og fórnirnar Tími læknisins er dýrmætur en það er tími fjölskyldunnar einnig, tíminn sem fer í að taka sér frí frá vinnu, rífa börn úr skóla og ferðast milli landshluta til að sækja þjónustu sem ætti að vera aðgengilegri. Við verðum að virða alla þætti. . Fólk á landsbyggðinni á ekki að þurfa að velja á milli búsetu og þjónustu og börn eiga ekki að hafa lakara aðgengi að heilbrigðiskerfinu vegna póstnúmersins síns. Við eigum að byggja kerfi sem færir þjónustuna nær fólki þegar það er hægt, nýtir tæknina betur og horfir á raunverulegar þarfir fjölskyldna. Því þegar veikindi verða hluti af lífinu, á ferðalagið ekki að verða stærsta hindrunin.

Höfundur er formaður Breiðra Brosa félagasamtök barna og aðstandenda með skarð í vör og/eða tanngarði og búsett á Ísafirði.