Af hverju er efna­hagur Ís­lands veikur? – Hvað getum við lært af Dönum?

Við eigum fiskinn. Við eigum orkuna. Við eigum vatnið, náttúruna og vel menntað fólk. Við erum aðeins um 400 þúsund. Samt eru vextir háir, verðbólgan þrálát, fjármagnsmarkaðurinn örsmár og nánast engin stór alþjóðleg fyrirtæki hafa rannsóknir og þróunarstarf á Íslandi. Danir eiga ekki sömu náttúruauðlindir. Hvað eru þeir þá að gera öðruvísi?

Það er eitthvað við þessa mynd sem kallar á skýringar. Ísland er auðugt land. Með þekkingu og nýrri tækni getum við nýtt okkar auðlindir sem erum miklu meiri en flestar þjóðir hafa: gjöful fiskimið, vatnsorku, jarðhita, hreint vatn og náttúru sem milljónir ferðamanna vilja heimsækja. Við höfum líka vel menntað fólk, öfluga frumkvöðla og sterka innviði.

Við ættum því að hafa öll spil á hendi. En höfum við það?

Berum okkur saman við Dani.

Fyrsta vísbendingin: Peningarnir

Fjármagn er „hráefni“ atvinnulífsins. Fyrirtæki þarf peninga til að kaupa vélar, byggja hús, þróa hugbúnað, stunda rannsóknir og ráða fólk. Íslenska fyrirtækið kaupir þetta „hráefni“ dýru verði.

Háir vextir hafa því miklu víðtækari áhrif en bara á húsnæðislánið okkar.

• Þeir geta ráðið því hvort ný verksmiðja verður byggð.
• Hvort fyrirtæki ræður tíu nýja starfsmenn.
• Hvort sprotafyrirtæki kemst á næsta stig.
• Hvort byggðar verða íbúðir.
• Jafnvel hvort alþjóðlegt fyrirtæki velur Ísland eða annað land.

Danir búa við allt annað vaxtaumhverfi.

Þá vaknar fyrsta spurningin: Af hverju þarf fjármagn að vera svona miklu dýrara á Íslandi?

Önnur vísbendingin: Tvær krónur

Hér verður samanburðurinn sérstaklega áhugaverður. Ísland er með krónu. Danmörk er líka með krónu. En kerfin eru gjörólík.

Íslenska krónan flýtur. Seðlabankinn notar vextina til að reyna að halda verðbólgu í skefjum og gengið getur sveiflast mikið.

Danir hafa valið að halda gengi dönsku krónunnar mjög stöðugu gagnvart evrunni. Þeir nota því ekki gengið sem reglulegan öryggisventil hagkerfisins.

Kerfið krefst þess í stað aga annars staðar.

• Í ríkisfjármálum.
• Á vinnumarkaði.
• Í rekstri fyrirtækja.
• Í hagstjórninni í heild.

Þetta er lykilatriði.

Stöðugleikanum er ekki eingöngu hægt að útvista til Seðlabankans.

Þriðja vísbendingin: Ísland árið 2026

Nú kemur að því sem ætti að valda okkur mestum heilabrotum. Mikið gjaldeyrisinnstreymi hefur verið inn í íslenska hagkerfið. Krónan hefur styrkst.

Sterkari króna ætti að öðru óbreyttu að lækka verð á innfluttum vörum og vinna gegn verðbólgu. Samt glímum við áfram við mikla verðbólgu og mjög háa vexti.

Hér stöndum við frammi fyrir óþægilegri spurningu: Ef sterk króna og háir vextir nægja ekki til að ná varanlegum verðstöðugleika – hvar liggur þá vandinn?

• Kannski er hann ekki einn.
• Kannski er hann í samspilinu.
• - Krónunni.
• - Ríkisfjármálunum.
• - Húsnæðismarkaðnum.
• - Launamynduninni.
• - Framleiðninni.
• - Samkeppninni.
• - … Peningakerfinu sjálfu.

Þetta þarf að rannsaka af alvöru.

Fjórða vísbendingin: 50 milljarða ákvörðunin

Setjum okkur nú í stjórnarfund alþjóðlegs fyrirtækis. Á borðinu liggur ákvörðun um 50 milljarða króna fjárfestingu í Norður-Evrópu. Tvö lönd eru til skoðunar Ísland og Danmörk.

Ísland býður hreina orku, hæft fólk, náttúruauðlindir og gott samfélag.

En fjármálastjórinn spyr: Hvað kosta peningarnir?

Lögfræðingurinn spyr: Hversu fyrirsjáanlegar eru reglurnar?

Framkvæmdastjórinn spyr: Hvað tekur langan tíma að fá leyfin?

Stjórnin spyr: Hver er gengisáhættan?

Mannauðsstjórinn spyr: Hvar getum við ráðið sérfræðingana?

Eigendurnir spyrja: Hvar er áhættan minni næstu tuttugu árin?

Hér snýst málið ekki lengur um þjóðarstolt, heldur er einfaldlega verið að bera tvær fjárfestingarákvarðanir saman.

Aðeins annað landið fær 50 milljarðana og allt sem fylgir.

Fimmta vísbendingin: Tíminn

Rannveig Rist, fyrrverandi forstjóri Rio Tinto á Íslandi, hefur nýlega bent á mikilvægan veikleika í íslensku fjárfestingarumhverfi. Þar kom m.a. fram:

• Við teljum okkur vera litla og kvika þjóð.
• En fyrirtæki geta samt þurft að bíða mánuðum eða árum eftir opinberum ákvörðunum.
• Þetta er alvarlegt samkeppnismál.
• Fjárfestir sem bíður eftir leyfi er ekki í biðstöðu án kostnaðar.
• Fjármagnið bíður.
• Starfsmennirnir bíða.
• En markaðurinn bíður ekki.

Tími er peningar. Óvissa er áhætta og kostar peninga.

Við erum um 400 þúsund manna samfélag. Stjórnsýsla okkar ætti ekki að vera hægari vegna smæðarinnar. Hún ætti og þarf að vera skjótvirkari.

Sjötta vísbendingin: Markaðurinn

Ísland er aðili að EES og hefur þar með aðgang að stórum hluta innri markaðar Evrópu. Það hefur verið og er gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskt atvinnulíf.

Danmörk gengur lengra. Danir eru ekki á hliðarlínunni, þeir eru með fulla aðild að Evrópusambandinu og situr við borðið þar sem sameiginlegar reglur eru mótaðar.

Fyrir alþjóðlegt fyrirtæki er Danmörk því ekki aðeins sex milljóna manna markaður, heldur starfsstöð innan sameiginlegs 450 milljón manna evrópsks markaðs.

Þetta skiptir máli þegar ákveðið er hvar eigi að fjárfesta í nýsköpun, rannsóknastofu, gagnaver, lyfjafyrirtæki eða evrópsku útibúi.

Sjöunda vísbendingin: Fjármagnsmarkaðurinn

Svo þarf fyrirtækið meira fjármagn. Kannski 20, 50 eða 100 milljarða.

Þá blasir annar munur við. Íslenski hlutabréfamarkaðurinn er örsmár í alþjóðlegum samanburði. Danski markaðurinn er margfalt stærri og dýpri.

Þetta skiptir litlu þegar fyrirtæki er lítið. En þegar íslenskt fyrirtæki ætlar að verða alþjóðlegur risi getur þetta orðið grundvallaratriði (Marel?).

Þá kemur erfiða spurningin: Þarf fyrirtækið að lokum að leita út fyrir Ísland til að fá fjármagn á samkeppnishæfum kjörum?

Ef fjármagnið fer út fyrir landsteinana, hvað fylgir með?

• Skráningin?
• Eignarhaldið?
• Stjórnendurnir?
• Höfuðstöðvarnar?
• Rannsóknirnar?
• Þróunarstörfin?

Þetta eru störfin sem við megum ekki missa.

Áttunda vísbendingin: Það sem gerist í kringum fyrirtækin

Stór alþjóðleg fyrirtæki skapa ekki aðeins störf innan eigin veggja. Í kringum þau verður til heilt vistkerfi - klasi.

• Sérfræðingar.
• Vísindamenn.
• Verkfræðingar.
• Hugbúnaðarfólk.
• Stjórnendur.
• Fjárfestar.
• Háskólasamstarf.
• Rannsóknir.
• Einkaleyfi.
• Ný sprotafyrirtæki.

Þannig verður þekking að verðmætum. Þess vegna ætti markmið Íslands ekki aðeins að vera að fá erlent fyrirtæki til að opna skrifstofu með tuttugu starfsmönnum.

Metnaðurinn ætti að vera miklu meiri: Fáum alþjóðleg fyrirtæki til að staðsetja rannsóknir og þróunarstarf á Íslandi.

Hvar liggja tækifærin?

Við eigum einstaka möguleika. Gerum sjávarútveginn að grunni fyrir enn öflugri hafrannsóknir, líftækni, matvælatækni og alþjóðlega sjávarútvegstækni.

Gerum jarðhitann að grunni fyrir alþjóðlegt þekkingarsetur í jarðhitatækni.

Nýtum endurnýjanlega orkuna til að laða að rannsóknir, hátækni og orkufreka þekkingarstarfsemi.

Tengjum háskólana miklu betur við alþjóðleg fyrirtæki og gerum Ísland að tilraunastofu fyrir nýja tækni þar sem smæð samfélagsins gefur forskot.

Við eigum ekki aðeins að flytja út fisk og orku.

Við eigum að flytja út þekkinguna sem verður til í kringum auðlindirnar.

Við þurfum að breyta „kerfinu“

Ef við ætlum að keppa við Danmörku um fjárfestingar framtíðarinnar duga falleg fyrirheit ekki. Við þurfum mælanleg markmið.

Ísland ætti að stefna að því að verða eitt samkeppnishæfasta land Norður-Evrópu fyrir alþjóðlegar fjárfestingar, rannsóknir og þróun.

• Það kallar á stöðugra peningakerfi og lægri fjármagnskostnað.
• Agaðri ríkisfjármál.
• Hraðari og skilvirkari stjórnsýslu.
• Eina gátt fyrir stórar fjárfestingar.
• Lögbundna afgreiðslufresti.
• Fyrirsjáanlegt skatta- og lagaumhverfi.
• Öflugri fjármagnsmarkað.
• Meiri rannsóknir og þróun.
• Sterkari tengsl háskóla og atvinnulífs.
• Skýra stefnu um hvernig Ísland ætlar að nýta EES, Evrópusamstarfið og alþjóðlega markaði til fulls.

Í hverju liggur ráðgátan?

Danir eiga ekki íslensku fiskimiðin. Þeir eiga ekki íslenska vatnsorku. Þeir eiga ekki íslenska jarðhitann.

Við eigum þessar auðlindir.

Samt hafa Danir byggt upp dýpri fjármagnsmarkað, stöðugra peningalegt umhverfi og fleiri stór alþjóðleg fyrirtæki þar sem rannsóknir, þróun og verðmæt þekkingarstörf hafa orðið eftir heima.

Við eigum ekki fyrst og fremst að spyrja: Hvaða auðlindir eigum við?

Heldur: Hvaða kerfi höfum við byggt utan um þær?

Því auðlindirnar eru aðeins hráefnið. Það er hagstjórnin, peningakerfið, menntunin, stjórnsýslan, fjármagnsmarkaðurinn, rannsóknirnar og alþjóðleg tengsl sem ráða því hversu mikil verðmæti verða til úr þeim.

Spyrjum aftur: Sá sem ætlar að fjárfesta fyrir 50 milljarða – hvort velur hann Ísland eða Danmörku?

Ef við værum stjórnendur alþjóðlega fyrirtækisins – hvað í íslenska kerfinu fengi okkur til að velja Ísland frekar en Danmörku?

Alþjóðlegu fyrirtækin þurfa að fá svör við því. Gleymum heldur ekki framtíðinni, unga fólkið okkur mun velja búsetu eftir því hvar tækifærin eru best.

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun, áhugamaður um leiðtogastjórnun og framtíð Íslands.