Um menningarstefnur og borgarpólitík

Eftir að hafa horft á stjórnmálaumræður oddvitanna í Reykjavík sl. miðvikudagskvöld setti ég menningargleraugun á mig og rýndi í hvað var sagt og hvað stendur í stefnum flokkanna um menningarmál.

Það vakti athygli mína að fulltrúar Viðreisnar og Miðflokks sögðu nei við auknum framlögum til menningarmála og fulltrúi Sjálfstæðisflokksins ákvað að sitja hjá. Orð Bjargar Magnúsdóttur, oddvita Viðreisnar, um að Reykjavík væri nú þegar með hæstu framlög sveitarfélaga til menningarmála vöktu sérstaka athygli mína. Sú fullyrðing er í sjálfu sér ekki röng. Reykjavík ver hlutfallslega miklu fé til menningarmála miðað við flest önnur sveitarfélög. En sá samanburður verður líka að skoðast í samhengi við hlutverk borgarinnar.

Reykjavík er höfuðborg Íslands. Þar eru stærstu menningarstofnanir landsins, mestur fjöldi sjálfstæðra listamanna og flest fyrirtæki innan skapandi greina. Þar fara líka fram stærstu menningarviðburðirnir og þar er meginþungi þeirrar menningarstarfsemi sem þjónar ekki aðeins borgarbúum heldur landinu öllu og að hluta til líka ferðamönnum og alþjóðlegri ímynd Íslands. Þannig hlýst mikil verðmætasköpun í borginni af menningarstarfsemi og skapandi greinum.

Ólíkar hugmyndir um menningu

Í menningarfræðum eru uppi ólíkar hugmyndir um hlutverk lista og menningar í samfélaginu. Sumir líta fyrst og fremst á menningu sem atvinnugrein eða tæki til borgarþróunar. Aðrir skilja hana sem samfélagslega innviði sem tengjast lýðræði, velferð og þátttöku fólks í samfélaginu. Enn aðrir leggja áherslu á menningu sem þjóðararf og sjálfsmynd. Oft verða svo til ýmiss konar blöndur af þessum nálgunum, eins og sjá má í stefnum flokkanna.

Þótt áherslur flokkanna séu ólíkar má víða finna sameiginlegar hugmyndir um mikilvægi menningarrýma, grasrótarstarfs og aðgengis að menningu. Munurinn liggur fremur í því hvernig flokkarnir skilja hlutverk opinbers stuðnings, menningarinnviða og tengsl menningar við borgarþróun, samfélag og atvinnulíf.

Píratar leggja skýra áherslu á menningu sem samfélagslega innviði og á efnisleg skilyrði listsköpunar. Þeir mæla með stóraukinni fjárfestingu í menningu og listum og tala um að fullfjármagna menningarstefnu. Svipaða sýn má finna hjá Sósíalistaflokknum sem leggur áherslu á menningu sem félagslegt réttlætis- og velferðarmál og vill einnig stórauka opinberan stuðning við listir og menningu. Þar er lögð áhersla á aðgengi allra að menningu óháð efnahag og stöðu, auk afkomuöryggis listafólks og eflingu félags- og menningarrýma. Áherslur á menningarrými, aðgengi og starfsumhverfi listafólks eru einnig að finna hjá Vinstrinu, þó með almennari hætti. Sú nálgun byggir á þeirri hugmynd að listsköpun verði ekki til í tómarúmi heldur þurfi efnisleg skilyrði og samfélagslegt öryggi til að þrífast.

Samfylkingin leggur áherslu á menningu sem hluta af lifandi hverfum, samfélagsinnviðum og skapandi atvinnulífi. Þar er talað um bætta aðstöðu fyrir tónlistar- og sviðslistafólk, einfaldara regluverk og eflingu samfélags- og menningarrýma í hverfunum. Þannig birtist menning bæði sem hluti af lifandi borgarumhverfi og tæki til að efla félagslegt samhengi og mannlíf í hverfum borgarinnar.

Framsókn leggur meiri áherslu á bókasöfn, tónlistarskóla og hverfaviðburði og tengir menningu þannig sterkari böndum við nærumhverfi, fjölskyldulíf og þjónustu í hverfum borgarinnar. Í þeirri nálgun verður menning fyrst og fremst hluti af félagslegri þjónustu og sameiginlegu nærumhverfi fólks.

Sjálfstæðisflokkurinn talar um grasrót, skapandi fólk og aðstöðu til menningarstarfs en nálgast málaflokkinn jafnframt út frá hagkvæmni og markvissari styrkjum. Þar er einnig talað um lækkun gjalda vegna viðburðahalds og lögð áhersla á að tryggja aðgengi að húsnæði og rýmum fyrir menningarstarf, bæði í skólum og hverfum borgarinnar. Hugmyndin um Reykjavík sem menningarborg á heimsmælikvarða er þannig tengd bæði borgarlífi, aðdráttarafli og virkri menningarstarfsemi.

Viðreisn leggur sömuleiðis áherslu á menningu sem hluta af lífsgæðum, fallegum almenningsrýmum og aðlaðandi borgarupplifun. Þar færist áherslan þó meira yfir á menningu sem þátt í upplifun, ásýnd og ímynd borgarinnar en síður á efnislegt starfsumhverfi listafólks og menningarstarfsemi sem hluta af félagslegum innviðum borgarinnar.

Miðflokkurinn sker sig nokkuð úr með áherslu á þjóðlega arfleifð, klassíska menningu og íslenska sjálfsmynd. Í stefnu flokksins má þó einnig finna áherslur á æfinga- og vinnurými listafólks, tónleikastaði og aðgengi að menningarinnviðum. Flokkurinn bendir jafnframt á mikilvægi þess að hlúa að þeim sem skapa með hug og hönd á tímum gervigreindar, sem er áhugaverð og mikilvæg umræða. Á sama tíma vekja áherslur flokksins á að meta eigi list „eftir listrænum verðleikum fremur en hugmyndafræðilegum mælikvörðum“ ákveðnar spurningar um hvort hægt sé að skilja list alveg frá pólitík og hugmyndafræði. Fræðimenn á borð við Pierre Bourdieu hafa bent á að það sem telst „góð list“ eða „hrein fagurfræði“ sé aldrei alveg óháð menningarauði, stétt og samfélagslegu valdi. Þá verður spurningin ekki hvort list sé pólitísk heldur hvaða pólitík telst sjálfsögð eða hlutlaus.

Lífæð samfélagsins

Viðburðir og afþreying eru hluti af menningu en menning snýst líka um sjálfsmynd, samfélag, gagnrýna hugsun, samveru, þátttöku og það hvernig borg verður lifandi. Hún skapar störf og verðmæti en hefur líka félagslegt og lýðræðislegt hlutverk sem er erfiðara að mæla í excel-skjölum. Sjálfbærni snýst ekki síður um velferð samfélaga og því getur reikningsdæmið grundvallast á mörgum ólíkum breytum. Breytum sem samþætta efnahagsleg, samfélagsleg og staðbundin gildi en eru í leiðinni í samtali við fortíð, samtíð og framtíð og alla þá sem ferðast um þau ólíku rými sem um ræðir.

Á endanum snýst menningarumræðan ekki aðeins um fjárhæðir eða einstök verkefni heldur líka um hvort menning sé skilin sem lífæð samfélagsins og grunninnviðir í lifandi borg sem þarf stöðugt að hlúa að. Menningarstefna Reykjavíkurborgar snýst þannig ekki aðeins um fjárframlög, ímynd eða samkeppnishæfni borgarinnar heldur líka um félagsleg, menningarleg og lýðræðisleg gildi hennar. Hún snýst um hvers konar borg við viljum byggja.

Höfundur er fagstjóri skapandi greina við Háskólan á Bifröst og formaður Rannsóknaseturs skapandi greina.