Stjórn­sýsla Ís­lands er ekki „allt of lítil“, hún er „lítil og skil­virk“

Hjörtur J. Guðmundsson svarar grein minni um skrifræði og ESB-aðild með því að draga fram skjal frá Evrópusambandinu, „Multi-annual Indicative Planning Document (MIPD) 2011–2013 for Iceland“, og telur það afsanna að aðild þýddi ekki sjálfkrafa umfangsmeiri stjórnsýslu. Ég fagna því að deilt sé um heimildir frekar en upphrópanir. En þegar skjalið er lesið í heild, en ekki aðeins þær setningar sem henta, styður það niðurstöðu mína fremur en að hrekja hana.

Skjalið er áætlun um foraðildaraðstoð sem sambandið veitti Íslandi meðan á viðræðum stóð, alls 28 milljónir evra á þremur árum, veittar í gegnum tækniaðstoð, þjálfun og þýðingar. Það er ekki úttekt á því hversu marga embættismenn Ísland þyrfti að ráða til frambúðar gangi það í sambandið. Það er verkáætlun um tímabundna aðlögunarvinnu fyrir inngöngu, fjármagnaða af Evrópusambandinu sjálfu.

Kjarninn í málflutningi Hjartar er tilvitnunin í að Ísland þurfi „að byggja upp getu stjórnsýslunnar til þess að taka upp, þýða og innleiða löggjöf sambandsins“. Tilvitnunin er rétt. En takið eftir orðinu: skjalið talar um getu, ekki stærð og ekki fjölda embættismanna. Þegar skjalið útskýrir hvað í þessu felst, telur það upp áþreifanlega hluti: að þýða regluverkið, sem taldi um 120.000 blaðsíður; að halda námskeið og fá sérfræðinga í heimsókn; að útskýra einstaka kafla fyrir ráðuneytum. Þetta er aðlögunarverkefni með upphaf og endi, ekki varanleg fjölgun stöðugilda. Að jafna saman „getu til að þýða og innleiða lög“ við „útþenslu hins opinbera“ er einmitt sá ruglingur sem grein mín varaði við: skrifræði er ekki spurning um stærð heldur gæði.

Það sem stendur ekki í tilvitnunum Hjartar er athyglisverðast. Á blaðsíðu fjögur lýsir Evrópusambandið íslenskri stjórnsýslu með eigin orðum: hún er „small but effective“, lítil en skilvirk, og hefur „satisfactory track record“, ásættanlegt orðspor, í að innleiða EES-skuldbindingar sínar. Hjörtur les úr skjalinu að stjórnsýslan sé „engan veginn í stakk búin til að ráða við“ aðild. Þau orð eru hvergi í skjalinu. Þvert á móti er það álit sambandsins sjálfs að kerfið sé lítið en virki vel. Heimildin snýst því í höndum hans: skjalið sem á að sanna vangetu er einmitt skjalið sem kallar kerfið skilvirkt.

Það var sérstaklega ánægjulegt að sjá Hjört vitna í tölurnar úr skjalinu, því þær eru sterkustu rökin gegn fullyrðingunni sem grein mín svaraði. Skjalið segir: Stjórnarráðið telur um 700 starfsmenn í tíu ráðuneytum, sem spanna frá 26 upp í 214, að meðaltali 58. Munum hverju var haldið fram: að 19 milljarða árlegur „stjórnkerfiskostnaður“ byggðist á því að ráða þyrfti um 70 nýja starfsmenn á hvert fagsvið hvers ráðuneytis. En ef heilt ráðuneyti telur að meðaltali 58 manns, þýðir sú forsenda að hvert ráðuneyti þyrfti meira en að tvöfaldast á hverju einasta fagsviði! Tölurnar sem Hjörtur vitnar í gera fullyrðinguna stærðfræðilega ómögulega. Það er heimildin sjálf sem fellir spádóminn.

Hjörtur bætir réttilega við að Stjórnarráðið sé „í dag ekki mikið fjölmennara“ en árið 2011. Það er óvænt en mikilvæg viðurkenning. Á fimmtán árum hefur Ísland haldið áfram að taka upp regluverk innri markaðarins gegnum EES og gengið í gegnum heilt umsóknarferli og samt hefur miðlæga stjórnsýslan ekki bólgnað út. Ef það leiddi ekki til útþenslu, hvers vegna ætti lokaskrefið að gera það?

Í einum punkti hefur Hjörtur rétt fyrir sér: Ísland tekur ekki upp allt regluverk sambandsins gegnum EES, heldur meginþorra þess sem snýr að innri markaðnum. Það er réttmæt ábending. En þau svið sem standa utan EES, sjávarútvegur, landbúnaður, tollar, eru einmitt forgangssvið aðstoðarinnar í skjalinu, og aðstoðin þar er aftur sú sama: þýðingar, þjálfun, tækniaðstoð. Aðlögun, ekki útþensla. Reynsla Möltu, agnarsmás eyríkis utan EES, sýnir að slík aðlögun krefst ekki þess að margfalda mannafla.

Það eru til lögmæt rök gegn ESB-aðild: fullveldi, vægi smáríkis, sjávarútvegur, lýðræðisleg fjarlægð. Þau verðskulda alvöru umræðu. En MIPD-skjalið er ekki eitt af þeim. Það kallar stjórnsýsluna „litla en skilvirka“, lýsir tímabundinni aðstoð sem ESB sjálft fjármagnaði, og gefur okkur tölur sem afsanna 19-milljarða spádóminn í stað þess að styðja hann. Þegar heimild er dregin fram máli til stuðnings þarf hún að segja það sem henni er ætlað að segja. Þetta skjal gerir það ekki.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net), sjálfstæðrar úttektar á verðlagi og stjórnmálum.