Vaðlaheiðargöng: greiðsluvilji er allt sem þarf

Vaðlaheiðargöng hf. standa á tímamótum þegar félagið breytist í innviðafélag með víðtæka skírskotun. Það er við hæfi að staldra við vegna þess að saga þessara ganga er saga um hugmyndafræði sem margir hafa efast um, en hefur sannað sig rækilega.

Gerum greinarmun á framkvæmdinni og gjaldtökunni.

Hér verður hvorki vikið að tilurð Vaðlaheiðarganga eða framkvæmdinni sem slíkri. Þó verður samhengisins vegna að rifja upp að framkvæmdin sjálf gekk erfiðlega og kostnaður varð langt umfram áætlanir. Bókfærður kostnaður (á verðlagi hvers árs) varð 76,5% hærri en upphafleg áætlun að teknu tilliti til verðlagsbreytinga og framkvæmdahraða og endaði í 17,8 milljörðum króna.

Sú staðreynd gerði það að verkum að rekstur félags um gjaldtöku með það að markmiði að endurgreiða framkvæmdakostnaðinn var mikil áskorun.

Þegar ákveðið var að ráðast í gerð Vaðlaheiðarganga, og ekki síður þegar afla þurfti frekara fjármagns vegna erfiðleika á framkvæmdatímanum, voru margir sem efuðust um vegferðina, að göngin myndu borga sig upp með veggjöldum. Það var eðlilegt. Þó um væri að ræða mestu styttingu þjóðvegar 1 á þessari öld, þá var hún „eingöngu“ 16 km, framkvæmd var kostnaðarsöm, veggjaldið hátt og umferðin lítil til þess að gera. Sumir efuðust um að margir myndu nota göngin þegar Víkurskarðið væri fært án endurgjalds. Einhverjir töldu innheimtukerfi án söluturna (og biðraða) líklegt til að leiða til tekjumissis. Fæstir höfðu trú á að reksturinn myndi standa undir sér. Nú getum við talað um þetta af reynslu og þekkingu.

Tölurnar tala sínu máli.

Veggjaldakerfið sem var hannað sérstaklega fyrir göngin í samstarfi við íslenska hugbúnaðar- og verkfræðiaðila, að teknu tilliti til reynslu Norðmanna og Færeyinga, byggði á algjörlega sjálfvirkri greiðslulausn sem var töluvert nýmæli á þessum tíma, þó hún þyki sjálfsögð í dag. Kerfið hefur frá upphafi virkað eins og til var ætlast.

Notkunin sjálf hefur farið fram úr væntingum. Frá opnun ganganna hefur umferð um Vaðlaheiði aukist töluvert umfram þau 1,8% á ári sem gert var ráð fyrir í upphaflegum áætlunum. Á síðasta ári fóru rúmlega 612 þúsund ökutæki um göngin sem greiddu gjald fyrir, að jafnaði um 1.677 á dag. Auk þess voru 15 þúsund gjaldfrjálsar ferðir aðila, svo sem sjúkrabifreiðar, slökkvibifreiðar, lögreglubifreiðar, björgunarsveitir og ökutæki Vegagerðarinnar.

Öryggisávinningurinn er ekki síður mikilvægur en hagkvæmnin. Ekkert umferðarslys hefur verið skráð í göngunum sjálfum frá opnun (7, 9, 13), og slysum í Víkurskarði – sem áður var þekkt fyrir hættulegar aðstæður að vetrarlagi – hefur fækkað um 80%. Það er ávinningur sem erfitt er að verðleggja, en sem stjórn og starfsfólk félagsins hefur ávallt haft í huga sem mikilvægasta hlutverk verkefnisins.

Reksturinn farinn að bera sig.

Mikil verðbólga og dýr og langur framkvæmdatími gera hefðbundna rekstrarniðurstöðu Vaðlaheiðarganga hf. þungbæra, þ.e. afskriftir og vísitala hafa leitt til neikvæðrar afkomu á hverju ári. Það skiptir máli. En það má ekki blinda sýn um hvað tölurnar raunverulega segja okkur.

Handbært fé frá rekstri hefur verið verulega jákvætt, félagið hefur staðið við allar afborganir og skuldbindingar gagnvart lánveitanda sínum og umfram greiðslugeta hefur verið nýtt til að greiða hraðar niður langtímalán en samningar gerðu ráð fyrir.

Rekstrartekjur þessara stöku samgöngumannvirkja voru 981 milljón árið 2025. Rekstrargjöldum hefur verið haldið niðri með miklu aðhaldi og útsjónarsemi. Hluti af rekstrargjöldum falla til hvort sem um gjaldtöku eður ei er að ræða, með sama hætti og í öðrum göngum. Stjórn hefur því lagt áherslu á að horft sé til hreins ábata gjaldtökunnar sem á árinu 2025 nam 839 milljónum króna. Með hreinum ábata gjaldtöku er átt við þá fjárhæð sem gjaldtaka skilar umfram þann kostnað sem fellur til vegna innheimtu, markaðsstarfs og rekstur gjaldtökukerfis, þar á meðal starfsmannakostnaður.

Þetta er kjarni málsins. Vaðlaheiðargöng er starfandi, sjálfbær samgönguinnviður sem sannað hefur getu sína til að standa á eigin fótum og leggja mikið af mörkum til endurgreiðslu á framkvæmdakostnaði eða til fjármögnunar á nýjum þjóðhagslega hagfelldum verkefnum.

Vaðlaheiðargöng hafa frá því að gjaldtaka hófst í ársbyrjun 2019 greitt nærri 4 milljarða til lánveitanda í vexti, áhættugjald, verðbætur og inn á höfuðstól. Á aðeins sjö rekstrarárum að meðtöldum tveimur mjög erfiðum vegna Covid. Þá er rétt að hafa í huga að af 17,8 milljarða stofnkostnaði voru 2,3 milljarðar gjaldfærður fjármagnskostnaður á byggingartíma.

Lærum af reynslunni.

Við þekkjum öll dæmi um aðra framkvæmd sem sannaði svo um munaði gildi gjaldtöku, Hvalfjarðargöngin. Samt höfum við Íslendingar í áratugi skemmt fyrir okkur sjálfum með því að láta þessar lexíur að engu verða vegna togstreitu sem að hluta er tilkomin vegna ágreinings um forgangsröðun í uppbyggingu samgöngumannvirkja. Sem er gjaldtöku algerlega óviðkomandi! Í þessu felst tapað tækifæri sem erfitt er að meta að fullu til fjár.

Greiðsluvilji er lykilatriði og eðlilegt er að vegfarendur hafi meiri greiðsluvilja ef þeir trúa því og treysta að gjaldtakan nýtist til aukinnar uppbyggingar samvinnumannvirkja.

Nú hefur innviðafélag verið stofnað. Það er ánægjulegt að sjá að reynslan af Vaðlaheiðargöngum er lögð til grundvallar þegar stjórnvöld undirbúa rekstur innviðafélags með breiðari skírskotun, fleiri og stærri verkefnum. Sterkari vitnisburð um þetta atriði – að sýnt hafi verið fram á gagnsemi af gjaldtöku í ferðamannalandinu Ísland – er vart hægt að fá.

Það var ekki sjálfgefið. Notendur Vaðlaheiðarganga hafa þurft að greiða og á greiðsluvilja þeirra hefur reynt. Það þurfti þolinmæði, aga í rekstri og trú á að notendur myndu í reynd kunna að meta ávinningin – tímasparnað, öryggi og greiðari samgöngu – nógu mikils til að standa undir kostnaðinum. Reynslan hefur sýnt, að það mat var rétt.

Þakkir að leiðarlokum.

Það hafa margir komið að þessu verkefni, í öndverðu, á framkvæmdatíma og eftir að honum lauk. Eftir átta ár í stjórn kveð ég félagið með stolti og þakklæti – til samstarfsfólks í stjórn, til framkvæmdastjóra þess sem hefur helgað sig verkefninu, til annars starfsfólks félagsins sem hefur byggt upp og rekið kerfi sem virkar daglega án þess að notendur taki mikið eftir því, til fulltrúa hluthafa og lánveitanda og til íbúa og vegfarenda á svæðinu sem tóku þessari nýju leið fagnandi. Vaðlaheiðargöng eru áþreifanlegur vitnisburður um að notendafjármagnaðar samgönguframkvæmdir geta ekki aðeins gengið upp á Íslandi, heldur orðið forsenda annarrar sambærilegrar uppbyggingar.

Við getum lært af reynslunni varðandi aðdragandann og framkvæmdina sjálfa. Jafnvel þeir sem telja reynsluna segja okkur að hægt hafi verið að gera betur eða eitthvað annað geta samt ekki litið fram hjá því, að rekstur félagsins hefur verið ótrúlega góður og tekur af tvímæli um að þessi aðferð getur flýtt mikið fyrir endurgreiðslu eða nýrri uppbyggingu samgönguinnviða, með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á lífsgæði, öryggi og arðsemi samfélagsins í heild sinni.

Megi þessi tímamót marka upphafið að skilvirkari uppbyggingu samgöngumannvirkja, um allt land. Til dæmis með því að raunverulega ræsa vélarnar þar sem það er hægt!

Þó eftirfarandi ljóð eigi ekki jafnvel um kynslóðir nútímans eins og þegar ort var (fyrst birt 1897), þá kjarna þessar línur úr Íslandsljóði Einars Benediktssonar vel okkar stöðu í þessum efnum:

Þú fólk með eymd í arf.

Snautt og þyrst við gnóttir lífsins linda,

litla þjóð, sem geldur stórra synda,

reistu í verki

viljans merki,

vilji er allt sem þarf.

Höfundur var stjórnarformaður Vaðlaheiðarganga hf. árin 2018 – 2026.