Greinir á um leiðir til að draga úr nikótínneyslu ung­menna

Heilbrigðisráðuneytið hefur birt drög að frumvarpi um nikótín- og tóbaksvarnir í Samráðsgátt stjórnvalda. Með þeim yrðu núgildandi lög um tóbaksvarnir og lög um nikótínvörur og rafrettur sameinuð.

Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra geti með reglugerð takmarkað sölu og innflutning nikótínvara vegna bragðefna sem þær innihalda, einkum bragðefna sem kunna að höfða til barna, svo sem sælgætis- og ávaxtabragðs. Frumvarpið bannar því ekki sjálft tiltekin bragðefni heldur veitir ráðherra heimild til að setja slíkar takmarkanir.

Einnig yrði bannað að hafa á umbúðum nikótínvara texta eða myndmál sem gæti höfðað sérstaklega til barna eða ungmenna. Seljendum og þeim sem afhenda vörurnar bæri að biðja kaupendur og móttakendur um skilríki. Afhending þriðja aðila til kaupanda, svo sem með heimsendingu, yrði óheimil og ráðherra gæti takmarkað heimsendingu og netsölu innanlands.

Notkun ungmenna sögð mikil

Í Lýðheilsuvísum 2025 kemur fram að um fjórðungur framhaldsskólanema hafi notað nikótínpúða síðustu þrjátíu daga. Sú tala segir ekki til um hversu margir nota púðana daglega.

Dagleg notkun nikótínpúða mældist árið 2024 32 prósent meðal karla á aldrinum 18 til 34 ára og 21 prósent meðal kvenna á sama aldri. Alls sögðust 11,9 prósent fólks 18 ára og eldra nota nikótínpúða daglega, samkvæmt Talnabrunni landlæknis.

Viðar segir notkun nikótínpúða meðal ungs fólks hér á landi vera þá mestu á Norðurlöndunum og segir alvarlegt hversu margt ungt fólk verði háð nikótíni.

„Það er bara slæmt að ungt fólk sé að verða háð nikótíni. Og þegar þú ert orðinn háður nikótíni þá þarftu stöðugt bara að vera að fylla á til að fara ekki í fráhvarf og þetta hefur áhrif á svefn, þetta hefur áhrif á einbeitingu, þetta hefur bara áhrif á mjög margt í lífinu, þegar þú ert orðinn háður og þarft stöðugt að vera að bæta í.“

Hann fagnar því að frumvarpið sé komið fram og telur takmarkanir á bragðefnum jákvætt skref.

„Það er bara frábært að það sé komið fram. Það eru mörg atriði þarna sem eru jákvæð, til dæmis að takmarka bragðbætingu, því að við þurfum virkilega að verja það að ungt fólk sé ekki að byrja að nota þessar vörur, sem er sérstaklega beint að þeim.“

Segir notkunina vera nýliðun

Viðar segir að framhaldsskólanemar séu að byrja að nota nikótín án þess að hafa áður reykt. Að hans sögn er notkunin því ekki aðeins tilkomin vegna þess að fólk skipti úr reykingum yfir í nikótínpúða.

„Þetta er ekki að hætta að reykja og byrja að nota þessar vörur. Þetta er bara nýliðun og þau eru að byrja að nota nikótín.“

Hann segir nikótínpúða ekki vera venjulega neysluvöru og að reyna eigi að koma í veg fyrir að ungt fólk hefji notkun þeirra.

Vill stórátak í forvörnum

Diljá Mist segir markmið frumvarpsins, að draga úr nikótínneyslu ungmenna, skiljanlegt. Hún setur hins vegar spurningarmerki við að farin sé sú leið að takmarka vörur sem fullorðnum er heimilt að nota og vill fá frekari upplýsingar um fyrirhugaðar forvarnir.

„Og það er auðvitað alltaf fyrsta hugsun vinstrimanna, það er ýmist að banna eða skattleggja. Og ég hef til dæmis viljað fá upplýsingar um það hvað við erum að gera í forvörnum í þessum málaflokki.“

Diljá segist óttast að árangur sé að glatast og vill ráðast í sérstakt forvarnaátak.

„Ég hef mikinn metnað fyrir því að ráðast í stórátak í forvörnum. Ég hef áhyggjur af því að við séum að glutra niður árangri, líka á fleiri sviðum.“

Spyr hvers vegna ráðherra fái heimildina

Í frumvarpinu eru ekki talin upp þau bragðefni sem yrðu takmörkuð. Ráðherra fengi þess í stað heimild til að takmarka sölu og innflutning með reglugerð vegna bragðefna sem vörurnar innihalda. Sælgætis- og ávaxtabragð eru nefnd sem dæmi um bragðefni sem kunna að höfða til barna.

Diljá spyr hvers vegna Alþingi ákveði takmarkanirnar ekki í lögunum sjálfum.

„Ég velti til dæmis fyrir mér af hverju það er verið að fela ráðherra þessa heimild, af hverju þetta er ekki eitthvað sem við afgreiðum bara í gegnum þingið, af hverju þingið afgreiðir þetta ekki bara frá sér svona fullbúið.“

„Ég velti líka fyrir mér skaðaminnkunarsjónarmiðum. Var það skoðað af hálfu ráðherra og ráðuneytisins við þessa frumvarpsgerð, reynsla annarra landa?“

Diljá vill meðal annars sjá upplýsingar um hvaða áhrif takmarkanir á nikótínvörum gætu haft á neyslu staðkvæmdar- eða samkeppnisvara. Þar vísar hún til þess að sumir neytendur kunni að velja nikótínpúða í stað tóbaksvara eða nota þá til að venja sig af tóbaki.

Telur hlutverk ÁTVR geta skarast

ÁTVR annast innkaup, innflutning, heildsölu og dreifingu tóbaks og framleiðir íslenskt neftóbak. Stofnunin selur tóbak í heildsölu til aðila með tóbakssöluleyfi.

Samkvæmt frumvarpinu fengi ÁTVR meðal annars það hlutverk að veita leyfi til smásölu nikótínvara og hafa eftirlit með smásölustöðum. Stofnunin hefði einnig eftirlit með meðal annars innihaldsefnum, bragðefnum og umbúðum nikótínvara.

Diljá telur nikótínpúða geta verið í samkeppni við tóbaksvörur, sérstaklega íslenska neftóbakið. Að hennar mati getur hlutverk ÁTVR því skarast ef stofnunin framleiðir neftóbak og selur tóbak í heildsölu en fer um leið með eftirlit með mögulegum samkeppnisvörum.

„ÁTVR, sem stendur auðvitað fyrir sölu á tóbaksvörum, á sígarettum og neftóbaki, hlýtur að vera í samkeppni við þessar vörur, sérstaklega íslenska neftóbakið.“

„Mér finnst þetta bara furðuleg hugmynd ef ég á að segja það alveg eins og er. Og við þurfum að ræða þetta vel og vandlega.“

Sala og afhending nikótínvara til fólks yngra en 18 ára er þegar bönnuð.

„Við þurfum að skoða það vel hvort það sé verið að gæta að meðalhófi. Við erum með ákveðið bann í gildi. Væri hægt að auka eftirlit, er hægt að hækka sektir og svo framvegis?“

Frumvarpið var birt í Samráðsgátt 28. júlí og er umsagnarfrestur til 11. ágúst.