Hvar eru góðu mennirnir?

Fram undan er stærsta útihátíðahelgi ársins. Helgi þar sem við vitum að lögregla, björgunarsveitir, heilbrigðisstarfsfólk og skipuleggjendur undirbúa sig meðal annars fyrir að bregðast við kynferðisbrotum.

Stöldrum við þetta.

Hvenær var það sem við sem samfélag samþykktum að kynferðisbrot séu óumflýjanlegur fylgifiskur útihátíða? Ef við vitum fyrir fram að líkur eru á kynferðisbrotum og að það er löngu viðurkennt að þau eru faraldur um allan heim, hvers vegna er ekki lögð meiri áhersla og skipað í þríeyki frá Almannavörnum til að leggja línurnar með hvernig við sem samfélag getum komið í veg fyrir að kynferðisbrot verði yfir höfuð framin?Við höfum nefnilega vanist einhverju sem við áttum aldrei að venjast.

Konur 92% brotaþola og karlar 93% gerenda

Samkvæmt skýrslu Ríkislögreglustjóra fyrir árið 2025 voru 629 kynferðisbrot tilkynnt til lögreglu, 13% fleiri en árið 2024. Þar af voru 194 tilkynningar um nauðgun. Konur voru 83% brotaþola í öllum kynferðisbrotum sem tilkynnt voru til lögreglu. Hlutfallið var enn hærra þegar horft var til nauðgana, þar voru 92% brotaþola kvenkyns. Hlutföllin snúast við þegar kemur að kyni grunaðra, þar voru 93% karlkyns í kynferðisofbeldismálum sem tilkynnt eru til lögreglu.

Nauðgunarmenning er félagslegt umhverfi þar sem kynferðislegt ofbeldi er normalíserað, afsakað eða réttlætt með viðhorfum, orðræðu og hegðun. Hún birtist meðal annars í þolendaskömmun, gerendameðvirkni og því að mörk og samþykki eru vanmetin og að hegðun sem ýtir undir kynferðisofbeldi fær að viðgangast.

Við vitum ekki nákvæmlega hversu hátt hlutfall íslenskra karla beitir kynferðisofbeldi og við vitum líka að langflestir karlar nauðga ekki. Gögn frá Stígamótum styðja þó að kynferðislegt ofbeldi er svo afgerandi karllægt að forvarnir geta ekki eingöngu beinst að litlum hópi skilgreindra „nauðgara“.

Langflestir karlar góðir menn

Ef langflestir karlar eru góðir menn - eins og sagt hefur verið árum saman („not all men“) og ég trúi alveg að sé rétt - af hverju er ekki stærri hluti þeirra sem nauðga ekki að rísa upp og fordæma og segja að slík hegðun sé ekki í þeirra nafni? Af hverju eru ekki fleiri góðir menn jafn háværir gegn ofbeldi og þeir eru stundum fljótir að verja sig gegn alhæfingum?

Af hverju eru ekki fleiri sem kalla vini sína til ábyrgðar þegar þeir niðurlægja konur? Af hverju eru ekki fleiri sem stöðva kynferðislega brandara, fyrirlíta klám sem sýnir ofbeldi og spyrja vini sína um samþykki kvenna? Ef góðu mennirnir vilja ekki bera afleiðingar af hegðun annarra karla, hvers vegna eru þeir ekki að vinna í að stöðva þá?

Við berum ábyrgð á þeirri menningu sem við samþykkjum, mótmælum eða þegjum yfir.

Menning breytist ekki fyrr en þeir sem njóta trausts innan sinna hópa fara sjálfir að setja mörkin.

Góðir menn eru nefnilega ekki bara hlutlausir áhorfendur í samskiptum kynjanna. Þeir eru fólkið sem hefur raunverulegan aðgang að mögulegum gerendum og verðandi gerendum. Þeir eru vinnufélagar, vinir, ættingjar, liðsfélagar, skólafélagar og djammfélagar. Það eru góðu mennirnir sem geta haft afdrifarík áhrif á hegðun annarra og jafnvel komið fyrir kynferðisbrot.

„Við berum ábyrgð á þeirri menningu sem við samþykkjum, mótmælum eða þegjum yfir“

Tvö atriði eru þegar mjög skýr í rannsóknum. Jafningjaviðmið skipta miklu máli: Karlar eru líklegri til að grípa inn í ef þeir telja að aðrir karlar í hópnum styðja slíkt. Og öfugt, þegar kvenfyrirlitning er gerð að „norminu“ í karlahópi minnkalíkur á inngripi. Inngrip eins manns snýst því ekki eingöngu um að stöðva eitt atvik. Það getur líka sent skilaboð til annarra sem eru viðstaddir um hvað hópurinn telur ásættanlegt. Viðbrögð hjálpa til við að skilgreina normið.

Teknar voru saman rannsóknir á körlum sem bandamönnum gegn kynjamisrétti. Niðurstaðan var meðal annars að þegar karlmaður mótmælir kynjamisrétti er það almennt tekið alvarlegar og talið réttmætara en þegar kona mótmælir sams konar hegðun. Karlar sem gerðu athugasemdir við kynjamisrétti voru jafnframt metnir á jákvæðari hátt en konur sem gerðu slíkt hið sama.

Strákar, við þurfum á ykkur að halda í þessari baráttu!

Hér eru að lokum nokkrar spurningar sem ég hvet alla góða menn til að velta fyrir sér og spyrja sig:

Hef ég hugsað út í að margar konur óttast mig þegar þær mæta mér einsamlar því þær vita ekki hvort ég sé einn þeirra sem mögulega gætir beitt þær ofbeldi?

Hefur ég hugsað út í að margar konur mögulega sleppa því að læka mig á móti á stefnumótamiðlum eða hafa gefist upp á þeim, því þær vita ekki hvort ég sé einn þeirra sem beitir ofbeldi?

Hvað geri ég þegar vinur minn talar niðrandi um konur eða segir niðrandi brandara á þeirra kostnað?

Hef ég séð vin minn fara yfir mörk og ekkert gert í því? Hvað gæti ég gert betur næst?

Hvernig veit ég að manneskjan sem ég er með vill raunverulega það sama og ég? Leita ég að samþykki eða bíð eftir mótstöðu?

Tek ég „nei“ jafn alvarlega þegar það er sagt óbeint? T.d. ef einhver hikar, frýs, dregur undan eða sýnir minni virkni.

Hvernig tala ég og félagar mínir um konur þegar þær eru ekki með okkur í rými?

Myndi ég segja eitthvað svipað ef um væri að ræða ef systir mín, dóttir mín eða vinkona væri á staðnum?

Er einhver í hópnum sem fer reglulega yfir mörk kvenna? Hvernig hef ég brugðist við því?

Gerum við vin okkar sem grípur inn í að vandamálinu? Segjum við honum að slaka á í vókinu og hætta að eyðileggja stemninguna?

Hvað get ég sagt ef vinur minn reynir að fá alvarlega ölvaða manneskju með sé heim?

Hlusta ég á frásagnir þolenda af ofbeldi eða fer ég strax í að leita skýringa á hegðun gerenda?

Hef ég spurt konur í kringum mig hvað þær gera til að verja sig gegn ofbeldi á djamminu og hvers vegna þær þurfa að gera það?

Ræði ég við syni mína eða aðra unga menn um samþykki, mörk og ábyrgð eða vona ég bara að þeir séu góðir strákar?

Kenni ég öðrum að beita ekki ofbeldi eða líka að bregðast við ofbeldi sem aðrir beita?

Hvaða skilaboð sendi ég með því að þegja?

Hvernig vil ég að vinir mínir bregðist við ef ég fer yfir mörk?

Getum við sem karlar gert það að eðlilegum hlut að benda hverjum öðrum á skaðlega hegðun án þess að líta á það sem árás eða svik við vináttuna?

Hvaða hegðun fær að vera norm í mínum vinahópi vegna þess að enginn segir neitt?

Ef langflestir okkar eru góðir menn, hvernig endurspeglast það í því sem við gerum og segjum þegar enginn er að horfa?

Er ég tilbúinn til að vera óþægilegur í nokkrar mínútur til að tryggja öryggi annarrar manneskju?

Nauðgunarmenning verður ekki til í tómarúmi. Hún mótast af mörgum þáttum: meðal annars skilaboðum sem við fáum um hlutverk kynja og karlmennsku, valdatengslum, samþykki og mörkum, virðingu og afþreyingarefni sem við neytum.

Fyrst nauðgunarmenning er menning, þá er hægt að breyta henni. Menning er ekki náttúrulögmál. Hún er það sem við kennum, styðjum við, umberum og mótmælum. Þess vegna er hægt að breyta henni. Hún er menning ábyrgðar.

Höfundur er móðir, dóttir, systir, frænka og vinkona.

Heimildir:



https://island.is/s/logreglan/frett/oftar-tilkynnt-um-kynferdisbrot-gegn-boernum?fbclid=IwY2xjawTYlvlleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETIybEo5eHdvdERoNHRsTUhZc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHkHcnUnNZRpKteUkMC1TFMCDu5a-ZogQFsg3hI4Y5YcGh29wgF1E5T3HB6dO_aem_xZPv3M_yvpaDqFfwKQt1Uw

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30239007/

https://www.unwomen.org/en/news/stories/2019/11/compilation-ways-you-can-stand-against-rape-culture

https://xyonline.net/sites/xyonline.net/files/Drury%2C%20Allies%20against%20sexism%202014.pdf