Bókun 35, ESA og stjórnar­skrá Ís­lands — hve­nær verður EES samningurinn stjórnar­skrár­lega ólýðræðis­legur?

Umræðan um bókun 35 hefur sjaldan verið jafn alvarleg og nú. Bókunin, sem tryggir að EES‑reglur gangi framar íslenskum lögum ef árekstur verður, er ekki lengur bara lagatæknilegt atriði. Hún er orðin prófsteinn á fullveldi Íslands. Og ef ESA ákveður að stefna Íslandi vegna bókunar 35, þá erum við komin á stjórnarskrárlegan vendipunkt sem engin ríkisstjórn hefur viljað horfast í augu við.

Bókun 35 segir í einföldu máli að ef íslensk lög og EES‑regla stangast á, þá víkja íslensku lögin. Þetta þýðir að Alþingi getur sett lög sem endurspegla íslenskar aðstæður, en þau verða ógild ef ESA telur þau brjóta gegn EES‑reglu. Þetta er ekki samningur um fríverslun — þetta er lagalegt forgangskerfi þar sem erlendar reglur hafa hærra gildi en íslensk lög. Það er ástæðan fyrir að bókun 35 er umdeild: hún er í eðli sínu fullveldisafsal, jafnvel þótt hún sé falin í lagatæknilegum texta.

Stjórnarskráin segir skýrt að löggjafarvaldið sé hjá Alþingi, framkvæmdarvaldið hjá ríkisstjórn og dómsvaldið hjá dómstólum. Ekkert í stjórnarskránni heimilar að erlendar stofnanir — ESA eða ESB — geti ógilt íslensk lög, krafist breytinga á íslenskum lögum eða stefnt Íslandi fyrir að fylgja eigin stjórnarskrá. Þess vegna hafa margir lögfræðingar haldið því fram að bókun 35 gangi lengra en stjórnarskráin heimilar og að hún hafi aldrei verið samþykkt með þeim varúðarráðstöfunum sem fullveldisafsal krefst.

Ef Ísland ákveður að hnýta aftan við bókun 35 að hún gildi aðeins að því marki sem hún samrýmist stjórnarskrá Íslands, þá setur Ísland stjórnarskrána í forgang — ekki EES‑reglur. Þetta er í fullu samræmi við íslenska stjórnarskrá. Alþingi má aldrei samþykkja samning sem gengur framar stjórnarskrá — nema með stjórnarskrárbreytingu. En slíkt viðhengi gæti jafnframt orðið ESA tilefni til málsóknar, þar sem ESA gæti túlkað það sem brot á EES‑samningnum. Þá er EES‑samningurinn kominn í beinan árekstur við stjórnarskrá Íslands.

Ef ESA fer í mál gegn Íslandi fyrir að verja stjórnarskrá sína, þá er ljóst að EES‑samningurinn er kominn út fyrir upphaflegt markmið sitt. Þá erum við ekki lengur í samstarfi — heldur undir lagalegu eftirliti. EES var upphaflega hugsaður sem viðskiptasamningur, en hefur þróast í lagaframleiðsluvél ESB þar sem Ísland innleiðir reglur sem það hefur ekki mótað og bókun 35 tryggir þeim forgang yfir íslenskum lögum.

Þegar þetta er sett upp á móti EFTA‑samningum og fríverslun við Kína, Bretland, Indland og mögulega Bandaríkin, blasir við að Ísland gæti verið betur sett utan EES. Stærstu og hraðast vaxandi markaðir heims eru utan ESB. Ef Ísland drífur sig í viðræður við Bandaríkin og tryggir fríverslun við Bandaríkin, þar sem Bandaríkin hafa sjálf lýst vilja til, erum við með stærsta viðskiptanet sem Ísland hefur nokkurn tíma haft — án regluverksfargans, án ESA‑eftirlits og án bókunar 35.

Ef ESA fer í mál, eru sterkustu rök fyrir því að segja upp EES‑samningnum þessi: stjórnarskráin er æðri öllum samningum; viðskiptalega er Ísland betur sett með EFTA + fríverslun + USA; regluverksfarganið er orðið óbærilegt; bókun 35 er stjórnarskrárlega vafasöm; og EES er ekki lengur samstarf — heldur þrýstingur á fullveldið. Ísland á ekki að vera í samningi sem hægt er að beita gegn því.

Niðurstaðan er sú að ef ESA stefni Íslandi vegna bókunar 35, þá er kominn tími til að endurmeta EES‑samninginn af fullri alvöru. Spurningin er ekki lengur hvort EES sé gagnlegur — heldur hvort EES sé samrýmanlegur íslenskri stjórnarskrá og fullveldi.

Og svarið gæti vel verið nei.

Höfundur er byggingafræðingur.