Hreyfing skiptir sköpum – fyrir og eftir heila­blóð­fall

Alþjóðlegur dagur sjúkraþjálfunar er haldinn ár hvert 8. september. Sjúkraþjálfarar skipa fjölmennustu stétt landsins á sviði endurhæfingar og spila stórt og mikilvægt hlutverk í heilbrigðiskerfi okkar Íslendinga. Þema dagsins í ár er hlutverk sjúkraþjálfunar og líkamlegrar virkni í forvörnum, meðferð og endurhæfingu hjarta- og æðasjúkdóma. Einn þessara sjúkdóma sem vert er að vekja athygli á er heilablóðfall.

Heilablóðfall verður þegar blóðflæði til hluta heilans truflast, annaðhvort vegna blóðtappa (það verður blóðþurrð) eða vegna blæðingar. Afleiðingarnar geta verið alvarlegar og truflað mjög daglegt líf og er heilablóðfall algengasta orsök fötlunar hjá vestrænum þjóðum.

Á Íslandi má gera má ráð fyrir að u.þ.b. 400 manns fái heilablóðfall á ári hverju, sem þýðir að einn af hverjum 7 má búast við að fá heilablóðfall á lífsleiðinni.

Áhættuþættir eru fjölmargir, sumir eru óbreytanlegir, s.s. aldur og erfðir. Aðra getum við haft áhrif á, s.s. háan blóðþrýsting, reykingar, sykursýki, hækkaðar blóðfitur og ekki hvað síst hreyfingarleysi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur gefið út að hreyfingarleysi er nú talið 4. stærsti áhættuþátturinn fyrir dauðsföll á heimsvísu.

Í forvarnarskyni gegna sjúkraþjálfarar mikilvægu hlutverki í þjálfun við að viðhalda og efla líkamlegt ástand og virkni einstaklinga og draga þannig úr líkum á heilablóðfalli. Aukin líkamleg virkni getur einnig haft jákvæð áhrif á aðra áhættuþætti eins og blóðþrýsting, blóðsykur, blóðfitur og streitu. Regluleg hreyfing 5 sinnum í viku 30 mín í senn er talin geta lækkað líkur á heilablóðfalli um 25%. Ef einstaklingur hefur verið mjög óvirkur líkamlega, getur oft þurft að fara rólega af stað og vinna sig smám saman upp í þessi tímaviðmið, t.d. ganga stutta vegalengd, standa upp og setjast, stíga upp í þrep. Einnig gæti þurft að aðlaga þjálfun einstaklings sem er ef til vill með önnur heilsufars vandamál. Þarna eru sjúkraþjálfarar með sérþekkingu til að aðlaga þjálfun fyrir hvern og einn.

Sem sérfræðingar í hreyfingu og þjálfun, gegna sjúkraþjálfarar lykilhlutverki í þverfaglegu teymi einstaklings sem fengið hefur heilablóðfall. Þeir hafa sérþekkingu í mati á breyttri líkamlegri færni og styrk og hvaða þjálfun hentar hverjum og einum út frá þeim truflunum sem heilablóðfall hefur valdið. Almennt gildir að þeim mun fyrr sem gripið er inn í, því betri eru horfurnar. Á það bæði við um bráða læknisfræðilega meðferð en einnig um aðkomu sjúkraþjálfara og líkamlega þjálfun. Samkvæmt alþjóðlegum leiðbeiningum hefst sjúkraþjálfun á bráðasjúkrahúsi yfirleitt innan 48 klst frá upphafi heilablóðfalls eða þegar ástand einstaklings er læknisfræðilega stöðugt.

Afleiðingar heilablóðfalls geta verið vægar og eftirstöðvar litlar en geta einnig verið alvarlegar og haft veruleg áhrif á getu til daglegrar færni, s.s. vegna skerðingar á hreyfifærni, jafnvægi, tali, sjón og vitrænni getu. Aðkoma sjúkraþjálfara er alltaf í samráði við getu einstaklings og raunhæf markmið eru sett í sameiningu. Það getur falið í sér að æfa daglega færni, s.s. flutninga, standa upp og setjast, efla handafærni, bæta jafnvægi á göngu og draga þannig úr fallhættu, bæta göngugetu, auka styrk og færni og svo framvegis.

Jafnvel þó skerðing sé ekki umtalsverð og einstaklingur rólfær við góðar aðstæður, getur hún valdið því að einstaklingur ræður verr við dagleg verkefni, verður óöruggur og kemst auðveldlega í vítahring vanvirkni og líkamsástand drabbast niður. Athafnir sem áður voru auðveldar geta allt í einu reynt verulega á, eins og að standa upp úr stól, ganga stiga og fara á salerni. Því fylgir það markmið allri þjálfun á hreyfifærni, að efla öryggi og sjálfstraust einstaklings.

Það er því til mikils að vinna fyrir einstakling að gera sitt besta til að draga úr líkum á heilablóðfalli og fyrir heilbrigðisyfirvöld að efla forvarnir. Fyrir þá sem glíma við eftirstöðvar heilablóðfalls þarf að gæta að áframhaldandi endurhæfingu eftir að bráðainnlögn á sjúkrahúsi lýkur. Sú endurhæfing gæti farið fram á endurhæfingardeildum, göngudeildum eða í heimahúsi.

Að því sögðu þarf aðgengi að endurhæfingu, þar með talið sjúkraþjálfun, að vera tryggt, óháð efnahag, á öllum stigum heilbrigðiskerfisins.

Hreyfum okkur – fyrir heilsuna í dag og sjálfstæðið á morgun.

Höfundur er sérfræðingur í taugasjúkraþjálfun.