Hvað þarf barn í grunn­skóla að kunna til að fá 10 í grunn­skóla?

Það getur stundum verið pínu erfitt að vera grunnskólakennari. Eitt eru allir þeir hattar sem maður þarf að bera á einum degi, þannig að manni líður stundum eins og segir í kvæðinu Löngum var ég læknir minn. Annað er að þurfa að útbúa nær allt námsefni, matskvarða og svo mætti lengi telja. Ég vil þó ekki kvarta undan því, enda er þetta starfsvettvangur sem ég hef valið mér og kann vel við.

Hitt er þegar manni eru settar skorður í starfi sem erfitt er að skilja eða ná almennilega utan um. Útfærslan á nýjum talnakvarða í námsmati er eitt dæmi um það. Látum liggja milli hluta umræðuna um nauðsyn þess að skipta einum kvarða út fyrir annan. Markmiðið er göfugt, að gera einkunnir skiljanlegri fyrir nemendur, foreldra og forráðamenn.

Spurningin er hins vegar hvort útfærslan nái því markmiði.

Kvarðinn 1–10 sem er ekki 1–10

Nú hefur verið ákveðið að nota talnakvarðann 1–10 í stað A-D kvarðans sem notaður hefur verið undanfarin ár. Við fyrstu sýn virðist það einföld og kunnugleg breyting enda þekkja flest okkar þekkja einkunnir í tölum og teljum okkur vita nokkurn veginn hvað einkunnirnar 6, 8 eða 10 þýða.

En nýi kvarðinn er ekki eins og sá sem við þekkjum úr framhalds- og háskólum hérlendis. Tölurnar 1–3 á ekki að nota eða birta nemendum. Talan 4 táknar að nemandi hafi ekki náð tökum á viðmiðum og skóli á að bregðast við með því að skoða nauðsyn einstaklingsnámskrár. Tölurnar 5–7 lýsa síðan stigvaxandi hæfni innan þeirra viðmiða sem sett eru, frá því að hafa að nokkru leyti náð tökum á þeim upp í að hafa náð tökum á þeim.

Nemandi sem hefur náð tökum á því sem ætlast er til af honum samkvæmt matsviðmiðum og aðalnámskrá fær því 7. Ekki 10!

Til að fá einkunnirnar 8–10 þarf nemandinn að sýna hæfni umfram viðmið aðalnámskrár og þau sem kennarar hafa sett niður. Í kynningargögnum um útfærslu kvarðans er meðal annars gert ráð fyrir að framúrskarandi hæfni geti falist í því að nemandi sýni „hæfni umfram matsviðmið árgangsins í lokamati“. Þar er einnig vísað til þess að nemandi geti verið búinn að ljúka grunnskólanámi í faginu og/eða ljúki framhaldsskólaáföngum áður en grunnskóla lýkur.

Hinn almenni einkunnakvarði nemenda verður því að verulegu leyti 5–7. Þrjár tölur. Er það raunverulega skýrara? Er markmiðum breytinganna náð með því?

Hvað erum við eiginlega að mæla?

Hér finnst mér vakna enn stærri spurning. Ef við ætlum að gefa nemanda einkunn fyrir hæfni hans við lok grunnskóla, hvers vegna nær stór hluti kvarðans þá að mismiklu leyti til út fyrir viðmið grunnskólans?

Það er fullkomlega eðlilegt að grunnskólar geri bráðgerum nemendum kleift að fara hraðar yfir námsefni og jafnvel hefja nám á framhaldsskólastigi. Slík tækifæri hafa lengi verið til staðar og eru af hinu góða, þótt þau séu mismikið notuð milli skóla og námsgreina. Það er hins vegar allt annað mál að gera slíka hæfni að hluta af almennum einkunnakvarða allra nemenda og setur hann í allt annað samhengi.

Þarna finnst mér því ástæða til að staldra við og velta þessari ákvörðun betur fyrir okkur. Gerum við sambærilega kröfu annars staðar í menntakerfinu? Þarf framhaldsskólanemi að vera farinn að sýna hæfni á háskólastigi til að fá hæstu einkunn í framhaldsskólaáfanga? Þarf háskólanemi í grunnnámi að vera farinn að uppfylla hæfniviðmið meistaranáms til að fá 10? Ef ekki, hvers vegna ætti slíkt að vera innbyggt í einkunnakvarða barna í grunnskóla?

Einkunn í grunnskóla eða hvaða öðru námsstigi ætti að segja okkur hversu vel nemandi hefur náð þeirri hæfni sem skólinn ætlast til af honum. Ef nemandi hefur náð öllum settum markmiðum með góðum eða mjög góðum hætti hlýtur að mega spyrja hvers vegna efsti hluti einkunnakvarðans eigi samt að vera utan seilingar nema hann sýni hæfni umfram það sem ætlast er til af honum? Er það sanngjarnt?

Hverjir eiga auðveldast með að fara „umfram“?

Þetta leiðir síðan að því sem veldur mér mestum áhyggjum.

Ef þessi krafa um umframþekkingu er sett inn í námsmat, þá skiptir miklu máli hvaða nemendur hafa aðstæður til að afla sér hennar. Hverjir hafa greiðan aðgang að bókum? Hverjir alast upp við ríkulegan orðaforða og mikinn lestur? Hverjir fá aðstoð við heimanám? Hverjir búa yfir menningarlegri þekkingu sem nýtist beint í skólastarfi? Hverjir eiga foreldra sem þekkja skólakerfið, vita nákvæmlega hvers er krafist og geta stutt börnin sín til að fara lengra en skólinn sjálfur ætlast til?

Tökum dæmi úr mínu eigin fagi.

Hvernig á tvítyngdur nemandi af útlenskumælandi heimili að hafa jöfn tækifæri til að sýna „hæfni umfram matsviðmið árgangsins“ í Íslendingasögum og íslenskumælandi nemanda sem hefur alist upp við íslenskar bókmenntir, hefur íslensku að móðurmáli og nýtur mikils námslegs stuðnings heima?

Auðvitað getur sá fyrrnefndi náð slíkum árangri. Málið er ekki hvort einstaklingar geti það heldur hvort leikurinn sé jafn þegar við byggjum efstu þrep einkunnakvarðans beinlínis á því að nemendur fari út fyrir það sem skólinn sjálfur gerir ráð fyrir að kenna og leggur til matsviðmið fyrir.

Hvert er þá hlutverk grunnskólans?

Grunnskólinn byggir meðal annars á þeirri hugmynd að stuðla eigi að jafnrétti til náms og að menntun jafni tækifæri fólks í samfélaginu. Skólinn getur vissulega ekki þurrkað út mun milli bakgrunns nemenda en hann á að skapa þeim jöfn tækifæri til að öðlast þá þekkingu og hæfni sem samfélagið hefur ákveðið að þeir eigi að tileinka sér.

Þess vegna finnst mér sérkennilegt að efsti hluti einkunnakvarðans skuli byggður á því að nemandi fari út fyrir þau viðmið sem ætlast er til að skólinn kenni og nemendur læri. Að efsta lagið sé tileinkað þeim sem búa við þær aðstæður að geta sótt þekkingu og hæfni sem metin er umfram það sem kennt er í grunnskóla.

Við ættum að minnsta kosti að ræða hvaða áhrif það hefur. Er hætta á að við verðlaunum í auknum mæli þá þekkingu og þau tækifæri sem nemendur koma með að heiman fremur en það sem þeir hafa lært í skólanum? Getur kerfi sem ætlað er að gera námsmat skýrara um leið aukið vægi félagslegs og menningarlegs auðmagns? Og hvers vegna ætti barn sem hefur náð fullum tökum á öllu því sem ætlast er til af því í grunnskóla að horfa á einkunnina 7 og fá þau skilaboð að enn vanti upp á þekkingu þess og hæfni?

Kannski er nýi kvarðinn einfaldari en sá gamli. Einfaldari framsetning þýðir samt ekki endilega skýrara námsmat. Ef við ætlum að breyta því hvernig við metum nemendur í íslenskum grunnskólum finnst mér ekki óeðlilegt að við svörum fyrst einni einfaldri spurningu:

Hvað þarf barn í grunnskóla eiginlega að kunna til að eiga skilið 10 í grunnskóla?

Höfundur er grunnskólakennari.