Fleiri leiðir til Evrópusamstarfs

Í umræðum á Samstöðinni á sl. mánudag bar á góma hvort stofnanir EFTA og/eða EES gætu gegnt stærra hlutverki í framtíðarsamstarfi Evrópuríkja og jafnvel út fyrir það eins og t.d. Kanada. Þar opnaðist spurning sem á meira erindi í íslenska umræðu: Getur fyrirkomulagið sem Ísland tekur þegar þátt í orðið grunnur að nýjum samstarfsleiðum í Evrópu?

Umræðan hér hefur lengi snúist um hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. EES-samningurinn er þá ýmist metinn út frá því hvað hann veiti okkur miðað við aðild eða hvað okkur skorti vegna þess að við stöndum utan sambandsins. Minna fer fyrir umræðu um hvernig þróa megi samstarfið sjálft og hvaða hlutverki Ísland geti gegnt í þeirri þróun.

Evrópa er stærri en ESB

Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, setur fram áhugaverða hugsun í nýlegri færslu á LinkedIn, en hann er virkur í að miðla hugsunum sínum og skoðunum á þeim miðli. Hann talar um „aðra sál Evrópu“ og lýsir þeirri samstarfshefð sem EFTA hafi lengi verið fulltrúi fyrir: frjálsum viðskiptum, fyrirsjáanlegum réttarreglum, sjálfstjórn ríkja og opnun út á við.

Í þeirri hugsun felst að evrópskt samstarf geti tekið fleiri myndir en sífellt nánari pólitískur samruni. Ríki geti átt umfangsmikið efnahagslegt og lagalegt samstarf og jafnframt varðveitt svigrúm til að velja eigin leiðir.

Þetta snýst líka um hver fær að skilgreina Evrópu. Sé Evrópusambandið látið standa fyrir álfuna alla verður auðvelt að lýsa ríkjum utan þess sem einhvers konar utangarðsríkjum. Þá hverfur úr sjónmáli að þau taka þegar þátt í mótun evrópsks samstarfs og geta lagt til lausnir sem henta ólíkum þörfum ríkja.

Baudenbacher telur EES/EFTA-fyrirkomulagið varðveita þessa aðra hefð. Í hans augum er það hvorki söguleg tilviljun né áfangastaður á leið inn í ESB, heldur sjálfstætt samstarfsform sem eigi erindi við framtíðina.

Stofnanir sem geta boðið fjölbreyttari möguleika

Þarna tengist hugmynd hans umræðunni á Samstöðinni. Hugtakið docking hefur verið notað um tillögur sem fela í sér að ríki tengist stofnunum EFTA, svo sem EFTA-dómstólnum og Eftirlitsstofnun EFTA, vegna samninga við ESB án þess að taka upp fulla aðild að EES. Slíkar hugmyndir voru meðal annars ræddar í tengslum við Bretland eftir Brexit.

Mikilvægt er að greina slíka stofnanatengingu frá aðild að EES. Hún veitir ekki sjálfkrafa sömu markaðsaðild og samningurinn tryggir og umfang hennar þyrfti að ráðast af sérstökum samningum. Gildi hugmyndarinnar felst í því að nýta stofnanir og reynslu sem þegar eru til við að leysa ný samstarfsverkefni.

Fyrir Ísland er hér áhugavert viðfangsefni. Landið gæti lagt sitt af mörkum til að kanna hvort stofnanakerfi EFTA henti fleiri ríkjum eða fleiri gerðum samninga. Til þess þarf skýra sýn á eigin hagsmuni og á það hvernig slík þróun gæti styrkt samstarfið.

Í þessu samhengi hefur Baudenbacher einnig bent á að Evrópusambandið sjálft hafi hag af því að varðveita EES-samstarfið og stofnanakerfi þess. Þar sé fyrir hendi grundvöllur sem mætti nýta við að þróa tengsl við fleiri ríki, svo sem Bretland, Sviss og Tyrkland og jafnvel ríki utan Evrópu, á borð við Kanada. Fyrirkomulagið þyrfti ekki að vera hið sama í öllum tilvikum. Verðmætið felst einmitt í möguleikanum á að byggja á rótgrónum stofnunum og reynslu við mótun ólíkra samstarfsleiða.

Viðvaranir um að höfnun Íslendinga á aðildarviðræðum kunni að draga úr vilja ESB til að viðhalda EES-samstarfinu líta fram hjá þessum hagsmunum sambandsins. Gildi samstarfsins fyrir ESB ræðst ekki af því hvort Ísland stefni að aðild. Það getur einnig falist í að varðveita traustan grundvöll fyrir víðtækara samstarf við ríki sem standa utan þess.

Það krefst líka raunsæis. EES-samstarfið felur í sér umfangsmiklar skuldbindingar og álitaefni um áhrif ríkjanna á reglurnar sem þau taka upp. Nýjar samstarfsleiðir þyrftu að taka mið af þeirri reynslu og tryggja að ábyrgð, réttindi og lýðræðislegt aðhald væru skýr.

Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar um að hefja ekki aðildarviðræður að nýju gefur tilefni til að beina sjónum að þessum möguleikum. Evrópusamstarf heldur áfram að þróast og Ísland þarf að hafa sjálfstæða sýn á þá þróun.

Spurningin er því hvernig Ísland vill nýta stöðu sína, reynslu og stofnanir til að móta samstarf sem þjónar hagsmunum landsins. EES og EFTA eiga skilið að vera rædd með það að leiðarljósi.

Höfundur er hagfræðingur með diplóma í opinberri stjórnsýslu.