Forvarnadagurinn er í dag

Í dag, 1.október, er Forvarnadagurinn en hann er skipulagður af embætti landlæknis í samstarfi við forseta Íslands og fleiri. Tilgangur Forvarnadagsins er að vekja athygli á málefnum ungmenna. Sérstaklega er sjónum beint að mikilvægi forvarna gegn áhættuhegðun með áherslu á verndandi þætti. Í ár hefst hann með málþingi í Verslunarskóla Íslands þar sem forseti Íslands, borgarstjóri Reykjavíkur og undirrituð munu ræða við nemendur, m.a. um þær lýðheilsuáskoranir sem snúa sérstaklega að ungmennum.

Forvarnir og heilsuefling eru afar mikilvæg verkfæri til að efla lýðheilsu og með því að beita þeim markvisst er hægt að koma í veg fyrir áhættuhegðun og sjúkdóma og bæta lífsgæði. Forvarnir gegn sjúkdómum og heilsubresti hafa fyrir löngu sannað gildi sitt - heilt er betra en vel gróið. Þá er einnig mikilvægt að huga að heilsueflingu og vinna markvisst að þeim þáttum sem efla heilsu og líðan. Það er bæði er fjárhagslega hagkvæmt og eykur lífsgæði.

Öflugt forvarnastarf á ekki eingöngu heima innan heilbrigðisþjónustunnar sjálfrar – til að vel takist til þurfa forvarnir og heilsuefling að eiga sér stað víða í samfélaginu og í góðu samstarfi almennings, heilbrigðisstarfsfólks og yfirvalda eins og við á hverju sinni. Nærtækt dæmi um slíkt eru verkefnin um heilsueflandi samfélög, skóla, leikskóla og vinnustaði sem embætti landlæknis heldur utan um í samstarfi við sveitarstjórnir, skólastjórnendur, vinnuveitendur og heilbrigðisstofnanir um land allt. Í þessum verkefnum er lögð áhersla á heilsueflingu og fyrsta stigs forvarnir, t.d. með því að huga að tækifærum barna og fullorðinna til hreyfingar, veita fræðslu um hollt mataræði og stuðla að vörnum gegn notkun tóbaks, áfengis og annarra vímuefna.

Þróun forvarnaraðgerða – lýðheilsuáskoranir barna og ungmenna

Forvarnir þróast með tímanum eftir því sem ný þekking verður til. Á síðustu árum og áratugum höfum við til dæmis öðlast mun betri skilning á tilurð ýmissa krabbameina og langvinnra sjúkdóma. Ekki síst hefur komið fram hve stórt hlutverk alkóhól leikur í þróun krabbameina t.d. í ristli, maga og vélinda, brjóstum og lifur. Þess vegna beinast forvarnaraðgerðir gegn krabbameinum í auknum mæli að því að draga úr áfengisneyslu. Breytingar í samfélaginu kalla líka á það að við endurmetum og forgangsröðum forvörnum í takt við þær áskoranir sem uppi eru á hverjum tíma. Þær áskoranir sem börn og ungmenni mæta í dag eru verulega frábrugðnar því sem fyrri kynslóðir þekktu. Þetta kemur vel fram í nýrri skýrslu heilbrigðisráðuneytisins um lýðheilsuáskoranir barna og ungmenna. Þar er sérstaklega bent á notkun samfélagsmiðla og orkudrykkja sem nýtt viðfangsefni á sviði lýðheilsu. Einnig er lögð áhersla á þær vísbendingar sem fram hafa komið um versnandi andlega líðan barna síðustu áratugi. Allt of mörg börn hafa orðið fyrir einelti eða öðrum öryggisógnum. Of fá börn fá nægilega hreyfingu og neysla grænmetis, ávaxta og heilkorns er undir viðmiðunarmörkum. Hlutfall barna með ofþyngd á Íslandi er 26% en annars staðar á Norðurlöndum er það 19% að meðaltali. Embætti landlæknis, í samstarfi við Háskóla Íslands, hefur hafið undirbúning að nýrri könnun á mataræði barna og unglinga og er það liður í að skipuleggja viðeigandi forvarnaraðgerðir á þessu sviði. Eins og áður segir þá getur notkun samfélagsmiðla gengið úr hófi fram hvað áhrif á heilsu varðar en ríflega 18% barna í 7. bekk fara oft eða alltaf með snjalltæki í rúmið. Neysla koffíndrykkja (sk. orkudrykkja) er veruleg meðal íslenskra ungmenna og þriðjungur unglinga í 8.–10. bekk fá meira koffín en talið er öruggt. Með fjölbreyttum forvarnaraðgerðum hefur náðst að draga úr ölvunardrykkju unglinga frá tíunda áratugnum. Þeim árangri er nú ógnað með þrýstingi á að auka aðgengi að áfengi en forvarnir eru þess eðlis að stöðug árvekni og eftirfylgni er nauðsynleg, eigi að viðhalda árangri. Notkun nikótíns hefur lengi verið ógn við lýðheilsu barna og ungmenna en form neyslunnar hefur færst að verulegu leyti frá reykingum og yfir í veip og nikótínpúða en um fjórðungur framhaldsskólanema hefur notað nikótínpúða. Auk þess að greina helstu lýðheilsuáskoranir meðal barna og unglinga eru í skýrslunni lagðar fram tillögur að aðgerðaáætlun til að mæta þessari stöðu og ljóst er að samfélagið sem heild þarf að koma að forvörnum ef ásættanlegur árangur á að nást hvað varðar brýn forvarnaverkefni í þágu barna og ungmenna. Gott dæmi um slíkt samstarf eru t.d. bólusetningar gegn HPV (e. human papilloma virus) en sýking af völdum þessarar veiru eykur líkur á leghálskrabbameini. Bólusetningarnar hófust árið 2011 meðal stúlkna og árið 2013 meðal drengja. Góð þátttaka hefur verið í HPV bólusetningum frá upphafi og eru nú þegar vísbendingar um að alvarlegum frumubreytingum (sem oft eru undanfari leghálskrabbameins) hafi fækkað meðal bólusettra árganga. Þessi góða þátttaka byggir á öflugu samstarfi og samstöðu ungmenna, yfirvalda, foreldra og skólaheilsugæslu í þágu lýðheilsu.

Forvarnir og heilbrigðisþjónusta

Árangur af vönduðum forvörnum getur verið langt umfram það sem hægt er ná fram með heilbrigðisþjónustu, hversu vönduð sem hún er. Heilt er jú betra en vel gróið. Með þessu er ekki verið að gera lítið úr mikilvægi góðrar heilbrigðisþjónustu – öll viljum við jú eiga hana vísa þegar á þarf að halda. Hér má einnig benda á að með öflugum forvörnum drögum við úr álagi á heilbrigðiskerfið og sköpum þannig svigrúm til að sinna þeim sjúkdómum og slysum sem ekki tekst að koma í veg fyrir. Samstarf þeirra sem sinna lýðheilsu og þeirra sem sinna beinni heilbrigðisþjónustu er ómissandi ef vel á að takast til í forvörnum og heilsueflingu. Óskastaðan er að við eigum bæði – öflugar forvarnir og sterka heilbrigðisþjónustu. Hérlendis búum við býsna vel hvað hvoru tveggja varðar en alltaf má gera betur.

Forvarnir og samfélagið

Fjárfesting í vönduðum forvörnum og öflugri heilsueflingu er kostnaðarhagkvæm fyrir skattgreiðendur og getur stuðlað að aukinni seiglu og áfallaþoli samfélaga.

Forvarnir eru ekki verkefni örfárra aðila og ekki einkamál heilbrigðiskerfisins. Til að ná sem bestum árangri í forvörnum og heilsueflingu er brýnt að við, sem samfélag, leggjumst saman á árarnar. Með því að setja forvarnir í forgang stuðlum við að heilbrigðara samfélagi, stemmum stigu við kostnaðaraukningu heilbrigðisþjónustu til framtíðar og síðast en ekki síst; styðjum við jafnan rétt til heilsu. Með öflugum forvörnum og heilsueflingu tökum við mikilvægt skref í átt að kjarnanum í sjálfbærnimarkmiðum Sameinuðu þjóðanna - að allir fái notið ávaxtanna af framþróun; að við skiljum engan eftir.

Höfundur er landlæknir.