Viljum við flókið kerfi milli­liða eða ein­faldari leið að grunn­þjónustu?

Það er jákvætt að ríkið setji meira fjármagn í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu og ætli sér að koma meira að rekstrinum með tilkomu nýs félags um almenningssamgöngur. Það sem hins vegar vekur áhyggjur er áherslan á aukna útvistun, sem vagnstjórar hafa ítrekað gagnrýnt í gegnum tíðina.

Við þurfum að spyrja okkur hvort útvistun af hendi hins opinbera hafi sýnt fram á að þar sé vel farið með almannafé? Er þetta skynsöm leið fyrir þá sem reiða sig á þjónustuna og er útvistun góð fyrir það starfsfólk sem fengið er til að sinna útvistuðum verkefnum hins opinbera? Að lokum má ekki gleyma því að spyrja: Hver ber raunverulegan kostnað?

Mætti líkja útvistun við hugmyndafræðilegt illgresi?

Umræðan um útvistun er oft yfirborðskennd og orðið notað án þess að fólk átti sig á afleiðingum útvistunar. Í þeim skilningi má líkja útvistun við hugmyndafræðilegt illgresi: hugmynd sem festir rætur í kerfinu, dreifist hratt og sjaldan er spurt hvort það henti í raun þeim jarðvegi sem það vex í. Útvistun felur í sér að fyrirtæki eða stofnun kaupir þjónustu frá utanaðkomandi aðilum. Strætó bs. hefur til dæmis ekki ráðið alla vagnstjórana beint til sín, heldur greitt einkafyrirtækjum fyrir að útvega þá.

Þetta er oft réttlætt með því að útvistun sé „hagkvæmari“, það er að segja ódýrari í krónum talið. Afleiðingin af þessu skipulagi er sú að kostnaðurinn er færður yfir á starfsfólk. Þessi svokallaða hagkvæmni byggir á því að starfsfólk fær lægri laun og verri kjör en ef það væri ráðið beint af sveitarfélaginu.

Í gegnum tíðina hefur hið opinbera því miður notað útvistun sem leið til að lækka launakostnað. Það bitnar fyrst og fremst á starfsfólkinu en áhrifin ná lengra.

Útvistun bitnar á vinnustaðnum sem heild

Útvistun hefur ekki aðeins áhrif á einstaklinginn heldur líka vinnustaðamenningu, samstöðu og gæði þjónustunnar. Tökum sem dæmi ræstingarstarfsfólk sem þrífur opinberar stofnanir. Er það hluti af vinnustaðnum? Fær það að borða í mötuneytinu eða mæta á árshátíðina? Líklega ekki. Starfsfólk tilheyrir ekki heildinni heldur starfar fyrir einkafyrirtæki sem gerir kröfur um að þrífa sem flestar stofnanir á sem skemmstum tíma. Starfsmaður sem vinnur á sama vinnustað dag eftir dag þekkir húsnæðið, þarfirnar og ábyrgðina sem fylgir. Útvistun rífur þennan stöðugleika.

Útvistun býr til óþarfa flækjustig

Með útvistun þarf að skilgreina allt í þaula. Í ræstingum þýðir það að nákvæmlega þarf að tilgreina hvað er þrifið, hvenær og með hvaða hætti. Verk sem falla utan útboðsskilmála eru einfaldlega ekki unnin, jafnvel þótt þörfin sé öllum augljós.

Afleiðingin er stíft kerfi sem bregst illa við óvæntum aðstæðum. Sveigjanleikinn tapast þegar starfsfólk tilheyrir ekki vinnustaðnum, heldur er bundið af samningum og tímaáætlunum sem miða að því að þjóna sem flestum á sem skemmstum tíma. Ýmislegt getur komið upp á sem ræstingarfólk gæti auðveldlega leyst ef þau væru ekki á hlaupum milli margra vinnustaða. Í þessu kerfi ber enginn beina ábyrgð og því erfitt að leysa smærri vandamál áður en þau vaxa.

Flækjustigið hefur raunverulegan kostnað. Tími fer í samningsgerð, eftirlit og ágreining um túlkun einstakra atriða og peningar fara í millistjórn og umsýslu. Á meðan verður þjónustan ósveigjanlegri. Og að lokum eru það íbúarnir sem borga brúsann fyrir kerfi sem er óskilvirkt og mun flóknara og viðkvæmara en það þarf að vera.

Stöldrum við

Stöldrum aðeins við og spyrjum hvað við viljum fá fyrir þann pening sem hið opinbera leggur í grunnþjónustu á borð við almenningssamgöngur og þrif. Viljum við flókið kerfi milliliða, samninga og eftirlits? Eða viljum við að sem mest af peningnum nýtist beint í rekstur og þjónustu við íbúana?

Þegar sveitarfélög og stofnanir bera sjálf ábyrgð á þjónustunni er eðlilegt að þau ráði starfsfólkið sem sinnir henni. Það einfaldar boðleiðir, eykur stöðugleika og styrkir fagmennsku. Starfsfólk sem vinnur beint fyrir stofnunina hefur betri forsendur til að bregðast við því sem ekki er alltaf fyrirséð í útboðsgögnum.

Að lokum snýst þetta ekki aðeins um kjör eða skipulag. Þegar allur kostnaður er tekinn með í reikninginn er langt því frá að útvistun sé einfaldasta, ódýrasta eða traustasta leiðin. Fyrir opinbera grunnþjónustu er beinn rekstur oft skynsamlegri kosturinn.

Höfundur ersósíalískur borgarfulltrúi