Söguskýringar Sam­fylkingarinnar

Samfylkingin lofaði landsmönnum í aðdraganda kosninga að verðbólgan og vextirnir skyldu barin niður með sleggju. Ár er nú liðið frá því ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur tók við völdum en enn hefur enginn árangur náðst í þessum efnum. Engin vöntun er á afsökunum og árangursleysið iðulega allt einhverjum öðrum að kenna, nú síðast heimsfaraldri kórónuveiru.

Á tímum heimsfaraldurs var breið samstaða um það í samfélaginu að ríkið beitti sér af fullu afli varðandi sóttvarnir og efnahagslegum afleiðingum þeirra. Ríkið skildi stíga ölduna og reyna eftir bestu getu að milda sveifluna og tryggja skjótan viðsnúning. Ekki voru þó allir á eitt um það hvernig skyldi staðið að þeirri sveiflujöfnun, og bar þá hæst á gagnrýni þeirra sem fannst ekki nóg að gert, mun meira þyrfti til af hálfu ríkisins.

Segja má að fremst í flokki þeirra sem vildu meira hafi farið núverandi formaður Samfylkingarinnar, Kristrún Frostadóttir. Við upphaf heimsfaraldurs kallaði hún m.a. eftir því að ríkissjóður styrkti fyrirtæki í ferðaþjónustu í stað þess að lána þeim líkt og þá stóð til boða. Ríkissjóður hefði m.ö.o. átt að gefa fyrirtækjunum peninga í stað þess að lána þá og fá svo endurgreitt þegar betur stæði á hjá fyrirtækjunum. Þá gagnrýndi Þorgerður Katrín, formaður Viðreisnar, ríkisstjórnina fyrir að stíga ekki nægilaga stór skref. Saman lagði stjórnarandstaðan fram breytingartillögu við fjárlagafrumvarp ársins 2022 sem skilað hefði enn meiri halla á rekstri ríkisins.

Árangur í augsýn

Aldrei var kallað eftir því að gert yrði minna. Í dag tala Samfylkingarmenn hins vegar um „stórkallalegar örvunaraðgerðir“ og „stór hagstjórnarleg mistök“. Hvað má þá kalla þeirra eigin tillögur? Í það minnsta verður ekki séð að staða ríkissjóðs væri betri nú, verðbólga minni eða vextir lægri ef farið hefði verið eftir tillögum núverandi ríkisstjórnarflokka á tímum heimsfaraldurs. Þvert á móti.

Til að leggjast á sveif með ríkinu lækkaði Seðlabankinn stýrivexti til að örva hagkerfið. Voru vextir lækkaðir of mikið? Voru þeir hækkaðir aftur of hægt? Kannski, en lítið fór fyrir gagnrýni á ákvarðanir bankans þá þegar enda þær teknar út frá þeim upplýsingum sem lágu fyrir á hverjum tíma og enginn sem gat séð fyrir með vissu það sem koma skyldi. Óvissan um framvindu faraldursins, stöðu alþjóðaviðskipta, jarðhræringa á Reykjanesi og innrásar Rússa í Úkraínu var enda mikil og kröftugur viðsnúningur hagkerfisins langt því frá tryggður.

Lægri vextir, miklar launahækkanir á óvissutímum og mikill uppsafnaður sparnaður íslenskra heimila höfðu áhrif á eignaverð og eftirspurn og skyldi engan undra. Engum blöðum er um það að fletta að umsvifin í hagkerfinu urðu of mikil of hratt. Það var að einhverju leyti viðbúið og sá fórnarkostnaður sem við vorum tilbúin til að taka á okkur til að stemma stigu við neikvæð áhrif þeirra hremminga sem geysuðu. Engu að síður náðist mikill árangur í baráttunni við verðbólguna sem þessu fylgdi en hún hafði lækkað skarpt í aðdraganda Alþingiskosninga frá hápunkti hennar árið 2023. Vextir höfðu tekið að lækka og hallalaus ríkissjóður í sjónmáli strax árið 2025 þrátt fyrir allt. Betur fór en á horfðist í fyrstu.

10 af 10 í eftiráspeki

Það er gott að vera vitur eftir á þótt það hafi æði lítið upp á sig. Sennilega hefði mátt draga hraðar úr þeim aðgerðum sem ráðist var í af hálfu ríkisins til að örva hagkerfið, verja heimilin og tryggja áframhaldandi rekstur fyrirtækja á meðan heimsfaraldri stóð. Kannski voru einhverjar þessara aðgerða jafnvel óþarfar, svona eftir á að hyggja, því kannski hefðu viðbrögðin við faraldrinum sjálfum ekki þurft að vera jafn íþyngjandi og þau voru. En þetta er lítið annað en heimspekileg vangavelta um ef og hefði.

Þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum var verbólgan komin niður í 4,8%. Hún hefur svo setið föst í kringum 4% síðastliðið ár en tók svo kipp um áramót og mælist nú annan mánuðinn í röð í 5,2%. Í stað þess að líta í eigin barm kjósa talsmenn ríkisstjórnarflokkanna hins vegar að beina sjónum að því liðna, horfa fram hjá þeim árangri sem náðst hafði og kenna öllum öðrum um en sjálfum sér og eigin gjörðum. Enginn afgangur var af rekstri ríkissjóðs árið 2025, öllu heldur var bætt í hallann og dregið úr aðhaldi sem í dag er ekki neitt. Til að fjármagna öll útgjöldin voru svo skattar hækkaðir á venjulegt fólk og fyrirtækin í landinu og meira af því sama í pípunum. Nú er markmiðið ekki háleitara en svo að stefnt er að hallalausum fjárlögum árið 2027.

Þótt verðbólga sé fyrst og fremst peningalegt fyrirbæri sem peningastefnan leikur lykilhlutverk í að takast á við gefur það ríkisstjórninni ekki lausan tauminn né bessaleyfi til þess að róa á móti bankanum með óábyrgum útgjaldaflaumi. Árangur næst mjög sennilega hvort heldur sem er, en ef Seðlabankinn er einn í baráttunni lengist stríðið og árangur næst talsvert seinna og með mun meiri tilkostnaði og sársauka fyrir heimilin í landinu en ef hagstjórnararmarnir hefðu unnið saman í átt að stöðugleika. Því miður dugar skammt að tala bara hátt um hallalausan ríkissjóð einhvern tímann í framtíðinni.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Sjálfstæðisflokksins.