Um tæknirisana og stjórn­lausa bruðlið

Hver stjórnar þeim stafrænu innviðum sem móta samfélag okkar í sífellt ríkari mæli?

Er eflaust ein af mikilvægari stjórnmálalegu spurningum samtímans. En ef við viljum að slík umræða leiði til einhvers uppbyggilegs verðum við að nálgast hana af yfirvegun - út frá mismunandi sjónarhornum og gögnum.

Að besta það sem fæst fyrir fjármagnið hverju sinni

Mikil gagnrýni hefur verið á kostnaðinn sem hefur farið í að nútímavæða þjónustu borgarinnar. Það sem er áhugavert við þessa gagnrýni er að hún kemur úr tveimur mismunandi áttum á sama tíma - sjálfstæðismenn benda í sífellu á að borgin reki stærsta ,,hugbúnaðarhús” landsins og eigi að útvista meiru - á meðan hluti sósíalista bendir á að borgin sé of háð erlendum fyrirtækjum og eigi að innvista meiru.

Sannleikurinn er sá að yfirleitt er hugbúnaður ekki smíðaður innan borgarinnar. Að jafnaði er um 65-75% fjármagns tengt stafrænum innviðum borgarinnar útvistað og 25-35% innvistað. Að tryggja það að kjarnaþekking byggist upp innanhúss til þess að taka upplýstar ákvarðanir, auka sveigjanleika borgarinnar og að gögnin séu eign borgarinnar og aðgengileg - eru grunnþættir sem þarf að huga að í þessari jafnvægislist. Innhýsing ákveðinna hlutverka er nauðsynleg til að tryggja samfellu, ábyrgð og ásættanlegan hraða í ákvarðanatöku. Úthýsing getur á móti verið góð til að fá m.a. utanaðkomandi augu, nýja þekkingu og reynslu að verkefnum.

Hvernig hefur þetta áhrif á borgarbúa?

Af yfir 200 þjónustu umbótaverkefnum borgarinnar hafa 35 þeirra þegar verið ábatametin og niðurstaðan er skýr: sparnaður borgarinnar nemur nú þegar yfir 1 milljarð króna á ári. Til samanburðar var heildarkostnaður Stafrænnar Reykjavíkur og tengdra eininga um 1 milljarður árið 2024. Fjárfestingin er með öðrum orðum að skila sér til baka og á sama tíma fá íbúar mun betri þjónustu. Um 57.435 klst. sparast árlega í vinnu hjá starfsfólki og íbúum samkvæmt fyrstu ábatamælingum - og við erum bara rétt að byrja.

Byggingaraðilar þurfa ekki lengur að bíða í biðröð eftir þjónustu, teikningum eða skutlast á milli staða til þess að fá undirskriftir - umsóknir og gögn eru orðin aðgengileg rafrænt. Og 85% notenda eru mjög ánægð eða frekar ánægð með breytinguna frá pappír yfir í rafrænt umhverfi.

Þá hefur íslenska sprotafyrirtækið Dala Care byggt upp framúrskarandi stafræna velferðarþjónustulausn, sem byggir á smáforriti í síma þar sem umönnunaráætlun er aðgengileg í rauntíma og þar sem notendur geta fylgst með og skráð mikilvægar upplýsingar. Lausnin er hægt og bítandi að auka öryggi og sjálfstæði yfir 4.000 notenda í heimaþjónustu hjá borginni og létta á vinnu hátt í 1.000 starfsmanna Reykjavíkurborgar.

Þetta eru ekki hetjusögur um tækni tækninnar vegna. Þetta eru lausnir sem eru þróaðar að hluta til innanhúss og hluta til utanhúss, m.a. í samstarfi við aðra opinbera aðila og í samstarfi við íslenskt sprotafyrirtæki - allt metið út frá raunverulegum þörfum hverju sinni. Þetta er fjárfesting í tækni þar sem áhersla er lögð á gæði - fyrir fólk og fyrir samfélagið. Árangurinn lætur ekki á sér standa - og við getum öll verið stolt af honum.

Stafrænt fullveldi er lýðræðismál, ekki tæknileg smámunasemi

Stafrænir innviðir eru orðnir jafn mikilvægir og vegir, vatnsveitur, rafmagn og ljósleiðari - en samt er stofnanaleg geta til að stjórna þeim enn að ná í skottið á þróuninni. Núverandi umræða hefur varpað ljósi á hugtak sem er að verða sífellt mikilvægara um alla Evrópu: stafrænt fullveldi.

Það snýst ekki um tæknilega einangrun, þjóðernishyggju eða láta af alþjóðasamstarfi. Það snýst um að tryggja að samfélagið hafi stjórn á þeim kerfum sem það reiðir sig á - með gagnsæi, ábyrgð og lýðræði að leiðarljósi - á tímum þar sem innviðir færa valdið í hendur fárra tæknirisa sem hafa í auknum mæli áhrif á allt frá opinberri þjónustu til stjórnmálaumræðu.

Í nýrri stafrænni stefnu borgarinnar sem er nú í innra samráði segir að borgin eigi að vinna að stafrænu fullveldi og eflingu á stafrænni hæfni til að tryggja að borgin haldi forræði yfir eigin gögnum og kerfum. Það þýðir að draga eigi úr notkun lokaðra kerfa tæknirisa. Þá er lagt upp með að ábati stafrænna verkefna sé metinn reglulega eftir innleiðingu og að sú mæling komi fram í bókhaldi borgarinnar svo að nýting fjármuna sé gagnsæ fyrir borgarbúa.

Ný innkaupastefna borgarinnar sem var til umræðu í borgarstjórn í vikunni byggir á sömu hugsun. Í stað þess að skrifa gamaldags kröfulýsingar sem festa fyrirfram lausnir í sessi, skilgreinir borgin í auknum mæli áskoranir sínar og kallar eftir hugmyndum frá markaðnum. Stefnan opnar dyrnar fyrir sprotafyrirtæki og frumkvöðla, og dregur úr valdi stórfyrirtækja sem hafa lengi hagnast á flóknum útboðum. Þannig fáum við tækifæri til að byggja upp þekkingu og lausnir hérlendis líkt og fyrrnefnd dæmi um rafræn byggingarleyfi og Dala Care sýna. Með því að fjárfesta í íslenskri þróun eflum við bæði nýsköpunarumhverfið og samkeppnishæfni borgarinnar.

Undirritaður hefur verið hvatamaður að fyrrgreindum stefnum þar sem markvisst er unnið að því að nútímavæða hvernig stjórnun stafrænna innviða fer fram. Píratar hafa gagnrýnt of mikla úthýsingu tækniverkefna í ógagnsæ kerfi frá stofnun flokksins og við munum halda áfram þeirri vegferð. Við skiljum að áskorunin sem samfélagið stendur frammi fyrir er ekki að hörfa frá tækninni, heldur að móta hana af ásetningi. Ef okkur tekst vel til geta stafræn kerfi styrkt opinbera þjónustu, aukið gagnsæi, stórbætt þjónustuna og eflt borgina. Ef okkur mistekst er hætta á að við byggjum upp kerfi sem færa völdin smám saman frá lýðræðislegum stofnunum.

Við munum ekki spara í stafrænum innviðum líkt og margir flokkar hafa kallað eftir - sérstaklega ekki á ólgutímum þegar netöryggi og sjálfstæði ríkja er ógnað. Það er eins og að spara aurinn og kasta krónunni.

Munurinn milli góðs og slæms opinbers reksturs liggur ekki í því hvort tækni er notuð heldur hvernig henni er stjórnað. Hann liggur í stjórnarháttum.

Markmiðið er í raun einfalt: Tæknin á að þjóna fólki - ekki öfugt.

Kristinn Jón Ólafsson er oddviti Pírata í komandi borgarstjórnarkosningum og varaformaður Stafræns ráðs Reykjavíkurborgar.