Lands­kjör­stjórn telur spurningu Þor­gerðar gildishlaðna

Landskjörstjórn skilaði í vikunni umsögn sinni til utanríkismálanefndar Alþingis þar sem athugasemdir eru gerðar við þingsályktunartillögu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra um þjóðaratkvæðagreiðslu um „framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu“.

Eins og þjóð er orðið kunnugt hefur ríkisstjórnin boðað til atkvæðagreiðslu 29. ágúst þar sem ákveðið verður hvort aðildarviðræður við Evrópusambandið verði teknar upp að nýju. 

Mikið hefur verið deilt um það hvort umsókn Íslands sé gild eða ekki en athugasemdir Landskjörstjórnar varða einmitt það, þar sem gengið er út frá því í tillögu Þorgerðar að Íslendingar muni annaðhvort „halda áfram“ aðildarviðræðum eða ekki.

Landskjörstjórn bendir á að uppi séu skiptar skoðanir á því hvort aðildarumsókn Íslands hafi verið dregin til baka eða ekki. 

Ursula Von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, sagði í sumar að umsóknin væri virk. Hafa sumir samt véfengt það, nú síðast Guðlaugur Þór Þórðarson, þingmaður Sjálfstæðisflokks og fyrrverandi utanríksiráðherra, í Morgunblaðinu í dag. 

„Það er ekki hlutverk landskjörstjórnar að túlka eða leggja mat á stöðu aðildarumsóknar Íslands að Evrópusambandinu en á hinn bóginn verður ekki undan því vikist að benda á að með orðalagi spurningarinnar er gengið út frá ákveðinni forsendu sem ekki er almennt óumdeild,“ segir í umsögn Landskjörstjórnar.

Þannig sé ekki hægt að slá því föstu með óyggjandi hætti að spurningin „geti ekki vakið tortryggni um að framsetning hennar kunni að hafa áhrif á afstöðu kjósenda“.

Sem dæmi nefnir kjörstjórnin hugsanlegan kjósanda, sem kynni að líta svo á að aðildarviðræðum Íslands hafi verið slitið, sem gæti átt erfitt með að svara spurningunni með „já“ eða „nei“.

„Viðkomandi kjósandi væri mögulega hlynntur aðildarviðræðum en teldi sig ekki geta svarað já því þá væri hann jafnframt að láta þá skoðun í ljós að viðræðunum hefði ekki verið slitið, sem væri ekki í samræmi við hans sannfæringu.“

Lagt er til að spurningin verði orðuð með opnari hætti þannig að hún feli ekki í sér afstöðu til stöðu viðræðnanna. Landskjörstjórn leggur auk þess til að svarkostir verði aðeins „já“ og „nei“ í stað þess að endurtaka spurninguna í svarkostunum eins og lagt er til í þingsályktunartillögunni.

Kjörstjórnin bendir enn fremur á að ef kjördagur verði 29. ágúst 2026 þurfi undirbúningurinn að eiga sér stað í miðjum sumarleyfum, sem gæti valdið erfiðleikum við mönnun kjörstaða og einkum við framkvæmd utankjörfundaratkvæðagreiðslu.