Það er ekki víst að þetta reddist

Við Íslendingar reiðum okkur á úrræðagóða viðbragðsaðila, lipra ákvarðanatöku og vilja til að láta hluti ganga upp, og þannig reddast málin oft - jafnvel án mikils undirbúnings. Þannig redduðust tvær nýlegar krísur tengdar alþjóðlegum aðfangakeðjum, fyrst í kjölfar heimsfaraldurs og aftur eftir innrás Rússa í Úkraínu.

Nú glímir heimurinn við þriðja framboðsáfallið á fimm árum, í þetta skiptið vegna átaka í Persaflóa og lokunar skipaumferðar um Hormússund. Þótt Ísland flytji tiltölulega lítið beint inn frá Flóaríkjunum, þá bendir ný greining sem við unnum fyrir Vörðu, hugveitu um þjóðaröryggi og viðnámsþrótt, til þess að meira en helmingur alls innflutnings til Íslands sé í vöruflokkum sem eiga á hættu að raskast verulega og að mun meira en bara olía sé undir.

Þessi röð framboðsáfalla á undanförnum árum undirstrikar hvernig tíðni truflana á alþjóðlegu viðskiptaumhverfi hefur aukist margfalt. Það kallar á forsjálni í stað reddinga.

Meira en (bara) olía

Hnattvæðing viðskipta felur í sér að vörur sem ganga kaupum og sölum á alþjóðlegum mörkuðum verða fyrir áhrifum þegar framboð á heimsvísu skerðist. Verð á olíu sem er unnin í Noregi hefur til dæmis hækkað vegna framleiðsluskerðingar í Persaflóa. Þótt við séum fjarri vígaslóðum finnum við samt fyrir hækkun olíuverðs á dælunni.

Vonandi einskorðast áhrifin við verðhækkanir, en langvarandi truflun á skipaumferð í Persaflóa eykur hættuna á að afhending aðfanga skerðist, tefjist verulega eða falli jafnvel alveg niður, sem allt leiðir til skorts. Þar er eldsneyti ekki eini vöruflokkurinn sem er í húfi.

Um þriðjungur helíumframleiðslu heimsins kemur frá svæðinu, en helíum er nauðsynlegt til framleiðslu hátæknivara á borð við örgjörva og til reksturs segulómtækja á spítölum. Þá er um þriðjungur áburðar upprunninn frá svæðinu. Þrátt fyrir að á Íslandi hafi forsjálni (eða heppni?) orðið til þess að íslenskir heildsalar höfðu tryggt sér nægar birgðir fyrir sumarið, flytjum við inn mikið magn af matvælum sem þurfa áburð til framleiðslu. Plast er unnið úr hráolíu og þó að við notum ekki lengur plaströr þá reiðum við okkur á plast í margvíslegri mikilvægri starfsemi, til dæmis þegar kemur að einnota lækningavörum og umbúðum og pakkningum fyrir ýmsar útflutningsvörur.

Innflutningseyjan

Við reiðum okkur á innflutning, bæði til að halda samfélaginu gangandi og til að framleiða þær vörur sem við flytjum út og skapa gjaldeyri. Í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu gaf Þjóðaröryggisráð út skýrslu um neyðarbirgðir og lagði til að einum aðila yrði falið að byggja upp þekkingu og getu til að stuðla að auknu aðfangaöryggi, meðal annars með gagnaöflun og uppbyggingu nauðsynlegra öryggisbirgða til lengri tíma. Þótt réttur lærdómur hafi verið dreginn af síðustu aðfangakrísu þá hefur skort á eftirfylgni, því þessi aðili hefur enn ekki orðið að veruleika.

Samstarf er lykilatriði

Innflutningur lykilaðfanga er í dag að langmestu leyti á hendi einkaaðila. Sömu einkaaðilar búa oft að bestu þekkingu á áhættustýringu birgða og ómetanlegum markaðstengslum sem gefa góða mynd af þróun mála. Sú þekking ætti að nýtast við áætlanagerð og greiningar. Því er algjört grundvallaratriði að stjórnvöld og innflytjendur rækti samband sem miðar að því að efla viðnámsþrótt landsins. Þjóðaröryggi er ekki einkamál stjórnvalda heldur samstarfsverkefni okkar allra.

Skýr ábyrgð og einbeitt starf

Í dag er ábyrgð á birgðaöryggi dreifð og óskýr. Engin ein stofnun eða eining ber ábyrgð á greiningu, þróun þekkingar og reynslu, samstarfi við systurstofnanir erlendis og uppbyggingu og umsýslu neyðarbirgða. Við ættum að líta til þjóða á borð við Finna og Svisslendinga þar sem þessi verkefni heyra undir sérhæfðar stofnanir. Öryggisbirgðir ættu að vera meginverkefni eins aðila fremur en hliðarverkefni á víð og dreif um kerfið.

Látum ekki „góða“ krísu fara til spillis

Ófyrirsjáanleiki á alþjóðasviðinu er nú viðvarandi ástand. Stríðandi fylkingar og alþjóðapólitískir samkeppnisaðilar nýta viðskipti og birgðakeðjur sem vopn í köldum átökum. Í litlu landi eins og okkar þarf lítið að fara úrskeiðis til að það hafi langvarandi áhrif. Raunverulegt fullveldi er háð því að þjóðfélagið verði ekki óstarfhæft þegar aðföng eru tekin í gíslingu. Látum þessa krísu ekki fara til spillis og setjum neyðarbirgðir í forgang.

Kristinn Árni er meðstofnandi og forstöðumaður hugveitunnar Vörðu og Hafsteinn er aðalhagfræðingur Kviku banka.