Friður á Segulfirði

Áfram heldur morðæðið. Nýjasta myndin handa almenningi er af hópi aðgerðafólks í þágu Gazabúa sem bundinn hefur verið í krjúpandi stellingu. Yfir þeim standa einhver ráðalaus grey í búningum með byssur í hönd undir handleiðslu ísraelska ráðherrans Ben-Gvir sem augljóslega nýtur stundarinnar.

Í nýjustu bókinni sinni, Sextíu kíló af sunnudögum, lætur Hallgrímur Helgason þessi orð rifjast upp í huga söguhetjunnar Gests: Vegur sannleikans er alltaf lengri en þjóðbraut lyginnar. Sagan gerist við upphaf vélbátaútgerðar fyrir meira en hundrað árum og hefur þann eiginleika allra góðra sagna að varpa skýru ljósi á daginn og veginn. Lesandinn kannast vel við sig á Segulfirði og lærir með Gesti hvernig sannleikurinn smám saman rekur sig sjálfur jafn vel þótt það kunni að taka hundrað ár.

Myndskeiðið hans Ben-Gvir er sent út til þess að hræða fólk og hotta því áfram á þjóðbraut lyginnar. Þjösnarinn treystir á angist og gleymsku almennings og birtir þessa líka smellvænu senu þar sem bundinn maður er látinn endurtaka heillaóskir til kvalara sinna. Skilaboðin eru einföld: Svona fer fyrir þeim sem ibba gogg við valdið.

Lygin reiðir sig á það að almenningur muni ekkert og sjái ekki samhengi. Valdið sem á öllum öldum hótar almenningi, en safnar sjálfu sér, á allt undir því að fólk þekki ekki sinn Segulfjörð.

Ekkert sakleysi í boði

Á Segulfirði er enginn handhafi sannleikans síst af öllu söguhetjan sjálf. Né heldur er þar nokkur saklaus nema börnin. Mannlífið er margslungið og lesandinn sér hvernig refsandi samskipti eru inngróin í daglegt líf í þessu síldarplássi. Hinn drengilegi skólastjóri barnaskólans, Skapti, á jafnvel ekki kost á öruggu sjálfstrausti og góðri samvisku. Þó hefur hann forframast í sænskum lýðháskóla og veitir bæði bindindisfélginu og ungmennafélaginu forstöðu. Enginn er saklaus á Segulfirði og enginn ber alla sök. Allir eiga sína sögu og þurfa á virðingu og skilning að halda.

Slævð samviska eða særð

Samviskan stendur milli tveggja kosta. Í boði er að slæva hana með drjúgum skammti af áfengi, líkt og sóknarpresturinn Árni gerir og flestir heldri menn í plássinu. Þá er líka unnt að deyfa sig með einstrengingi og hroka líkt og kommúnistarnir að sunnan í hinni nývöknuðu verkalýðshreyfingu. Hinn kosturinn, sem þeir glíma við vinirnir Gestur og Skapti skólastjóri, sem brátt er orðinn forystumaður í verkalýðsfélaginu, er sá að lifa við sína særðu samvisku, anda inn í sársaukann og gera sitt besta í þágu heildarinnar.

Einmitt þetta er Jesús ítrekað að benda á í Guðspjöllunum með dæmisögum sínum, sem allar fjalla um Segulfjörð frá ótal hliðum. Loks stendur hann sjálfur barinn og bundinn frammi fyrir sýndarvaldinu eins og aðgerðafólk allra tíma.

Biblíulegir tímar

Jesús lifði tíma í dúr við þá sem við nú kynnumst. Orðin sem hann mælti til sinna böðla varpa ljósi á líðan aðgerðafólksins þar sem það engist í höndum sinna Ísraelsku böðla fyrir það eitt að vilja, líkt og Jesús, lina þrautir samferðamanna :

„Eruð þið að fara að mér með sverðum og bareflum eins og gegn ræningja? […]þetta er ykkar tími, nú ræður máttur myrkranna.“

Á myrkum tímum, þegar ábyrgð er mæld í andstyggð og þau sem sýna samstöðu hljóta stöðu grunaðs manns, er gott að eiga sæluboð Jesú.3 Sagt er að sjálfur Gandhi hafi lesið þau hvern einasta dag til þess að rækta með sér æðruleysi á vegi friðarins.

Þegar við eigum engin svör við atburðum, kjarkurinn dvínar og angistin verður yfirþyrmandi leggur Jesús til að við viðurkennum vanmátt okkar:

Sælir eru fátækir í anda því að þeirra er himnaríki.

Þegar sorgin slær hvíslar hann að okkur voninni:

Sælir eru syrgjendur því að þeir munu huggaðir verða.

Þegar lífið ýmist auðmýkir okkur eða upphefur í augum annara vill frelsarinn Jesús að við munum að hvorki í mótbyr né meðbyr stöndum við undir dómi manna. Svar þess sem þekkir sinn Segulfjörð birtist í hógværð:

Sælir eru hógværir því að þeir munu jörðina erfa.

Þegar við finnum til sárrar gremju yfir ranglætinu í heiminum hjálpar andi Jesú okkur að sjá að við erum ekki handhafar sannleikans og réttlætisins. Fremur en að reyna að koma réttlætinu á í eigin mætti vill Jesús að við lifum það og þráum í orði og verki:

Sælir eru þeir sem hungrar og þyrstir eftir réttlætinu því að þeir munu saddir verða.

Þegar okkur er nóg boðið yfir heimskulegum orðum og gjörðum annara og teljum slíkt fólk ekki eiga neitt gott skilið, hvetur Jesús okkur til að muna að við erum börn föðurins á himnum. Okkar himneska foreldri elskar ekki börnin sín vegna þess að þau hafi unnið til þess. Allt fólk á virðingu og samlíðun skilið:

Sælir eru miskunnsamir því að þeim mun miskunnað verða.

Þegar auðveldast væri að ljúga sig út úr aðstæðum eða beita klækjum birtir frelsarinn okkur nýtt tækifæri til að ástunda heilindi:

Sælir eru hjartahreinir því að þeir munu Guð sjá.

Þegar okkur blöskrar ófriðurinn allt í kring og mannlegt eðli langar mest af öllu að koma á reglu með traustu eftirliti og skýrum siðaboðum, vill Jesús að við göngum sjálf fram í skaðleysi; Berum friðinn í sál og sinni og leitumst við að vera farvegir hans í öllum aðstæðum lífsins:

Sælir eru friðflytjendur því að þeir munu Guðs börn kallaðir verða.

Þegar öryggi okkar og heilsu er ógnað vegna vegna þess að við tökum okkur stöðu með lífinu mælir meistarinn:

Sælir eru þeir sem ofsóttir eru fyrir réttlætis sakir því að þeirra er himnaríki.

Þegar máttur myrkranna á leik á taflborði lífsins með útskúfun og ærumissi af því þú lætur þér ekki á sama standa um náungann, þá hvetur Jesús þig til þess að spyrja hvað nú megi læra í ljósi þess að allt er í Guðs hendi:

Sælir eruð þér þá er menn smána yður, ofsækja og ljúga á yður öllu illu mín vegna. Gleðjist og fagnið því að laun yðar eru mikil á hinmnum. Þannig ofsóttu þeir spámannina sem voru á undan yður.

Sýndarvaldið vill að mannshjörtun hræðist en Jesús hvetur okkur til þess að skelfast ekki þegar lögleysi magnast og kærleikur flestra kólnar.

Í stað þess að óttast að hætti sýndarvaldsins vill náðarvald Guðs að mannsjörtun iðrist - kannist við Segulfjörðinn í eigin sál og gangi æðruleysinu á hönd í þjónustu við lífið.

Höfundur er prestur og siðfræðingur.