Opið bréf til Lands­sam­taka líf­eyris­sjóða

Undanfarið hef ég skrifað þrjár greinar um íslenska lífeyrissjóði: um árangur þeirra sem fjárfesta, hlutverk þeirra sem stórra eigenda og framgöngu þeirra á aðalfundum fyrirtækja.

Eftir stendur einföld spurning:

Hafa íslenskir lífeyrissjóðir staðið sig nógu vel – bæði sem fjárfestar og sem eigendur?

Það er eðlilegt að einstakar fjárfestingar fari illa. Enginn fjárfestir kemst hjá því. En þegar stór tapmál endurtaka sig, margir sjóðir fjárfesta í sömu verkefnum og þeir eru jafnframt stórir eigendur fyrirtækja sem skila veikri arðsemi árum saman, er eðlilegt að spyrja um kerfið í heild.

Mig langar því að beina nokkrum spurningum til Landssamtaka lífeyrissjóða.

Hvernig er árangurinn?

Hafa Landssamtökin gert eða látið gera samanburð á langtímaávöxtun íslenskra lífeyrissjóða og sambærilegra sjóða á Norðurlöndum, að teknu tilliti til áhættu og kostnaðar?

Ef íslensku sjóðirnir standa sig vel ætti að vera hægt að sýna fram á það. Ef þeir standa sig verr þarf að skýra hvers vegna.

Hafa lífeyrissjóðirnir dregið lærdóm af stórum fjárfestingartöpum?

Hafa stærstu tapmálin verið tekin saman og greind?

Hefur verið skoðað hvort sömu veikleikar komi aftur: of bjartsýnar forsendur, vanmat á áhættu, ótrygg fjármögnun eða að meira fé sé lagt inn eftir að alvarleg vandamál eru komin í ljós?

Og hefur sá lærdómur sannanlega breytt vinnubrögðum?

Eru margir sjóðir að taka sömu áhættuna?

Það vekur athygli hversu oft margir lífeyrissjóðir fjárfesta í sömu fyrirtækjunum og sömu verkefnunum.

Hver sjóður getur talið sína eigin áhættu hóflega. En þegar margir sjóðir taka sömu áhættuna verður stór hluti eftirlaunasparnaðar landsmanna fyrir sama áfallinu ef illa fer.

Hver fylgist með þessari sameiginlegu áhættu?

Og þegar margir sjóðir enda aftur og aftur í sömu fjárfestingunum, hversu sjálfstæð er þá greining hvers sjóðs í raun?

Eru sumir lífeyrissjóðir of litlir?

Hér á landi starfa margir sjálfstæðir lífeyrissjóðir.

Eru þeir allir nægilega stórir til að byggja upp þá sérþekkingu sem þarf til að meta flóknar fjárfestingar, stýra áhættu og sinna virku eignarhaldi?

Hefur verið rannsakað hvort stærð sjóðanna hafi áhrif á rekstrarkostnað, fjárfestingarárangur og faglega getu þeirra?

Og ef margir smærri sjóðir fjárfesta að stórum hluta í sömu eignum og stærri sjóðir, hver er þá raunverulegur ávinningur sjóðfélaga af því að reka þá alla sjálfstætt?

Hvernig sinna sjóðirnir hlutverki sínu sem eigendur?

Lífeyrissjóðirnir eru meðal stærstu eigenda margra íslenskra fyrirtækja.

Icelandair er eitt dæmi. Þar hafa lífeyrissjóðir verið stórir hluthafar á sama tíma og félaginu hefur reynst erfitt að skapa viðvarandi arðsemi.

Það er ekki hlutverk lífeyrissjóðanna að stjórna fyrirtækjum. En eigendur kjósa stjórn og eiga að veita henni aðhald.

Hvaða viðmið nota sjóðirnir til að meta árangur stjórna?

Hversu lengi þarf veikur árangur að vara áður en stór eigandi krefst breytinga?

Og þegar stjórn verður sjálfkjörin, hvernig birtist þá aðhald stærstu eigendanna?

Er stjórnskipan lífeyrissjóðanna enn eðlileg?

Margir íslenskir lífeyrissjóðir eiga rætur sínar í kjarasamningum og stjórnir þeirra hafa lengi verið skipaðar fulltrúum launþega og atvinnurekenda.

Sögulega eru fyrir því skýrar ástæður. En er þetta enn besta fyrirkomulagið?

Lífeyrissjóðirnir fara með eftirlaunasparnað sjóðfélaga. Því er eðlilegt að spyrja hvort sjóðfélagarnir sjálfir eigi ekki að hafa beinna vald yfir því hverjir sitja í stjórnum sjóðanna.

Hafa Landssamtökin skoðað hvort tímabært sé að breyta þessu fyrirkomulagi, til dæmis þannig að sjóðfélagar kjósi meirihluta eða alla stjórnarmenn beint?

Og hvernig er tryggt að stjórnarmenn sem tilnefndir eru af samtökum atvinnurekenda eða launþega starfi eingöngu í þágu sjóðsins og sjóðfélaga hans?

Eiga sjóðfélagar að sjá rökstuðninginn?

Það er gagnlegt að birta hvernig lífeyrissjóður greiðir atkvæði á aðalfundi. En mikilvægari spurning er hvers vegna.

Eiga sjóðfélagar ekki að geta séð hvaða sjálfstæða greining liggur að baki stuðningi við stjórn, stjórnarlaun, starfskjarastefnu eða aðrar mikilvægar ákvarðanir?

Lífeyrissjóðirnir fara með eftirlaunasparnað almennings. Þess vegna er eðlilegt að gera ríkar kröfur um gagnsæi, fagmennsku og ábyrgð.

Hver skoðar heildarmyndina?

Að lokum stendur stærsta spurningin eftir.

Hver metur hvort lífeyriskerfið í heild skili nægilega góðri ávöxtun?

Hver fylgist með sameiginlegri áhættu sjóðanna?

Hver metur hvort sumir þeirra séu of litlir?

Hver skoðar hvort stjórnskipan þeirra sé enn skynsamleg?

Og hver tryggir að mistök leiði til raunverulegs lærdóms?

Það væri ósanngjarnt að ætlast til þess að lífeyrissjóðir geri aldrei mistök. En það er alls ekki ósanngjarnt að krefjast þess að árangurinn sé mældur, mistökin greind, stjórnskipanin réttlætanleg og ábyrgðin skýr.

Íslendingum er skylt að leggja verulegan hluta tekna sinna í lífeyrissjóði. Þess vegna eigum við líka rétt á skýrum svörum um hvernig farið er með þá fjármuni.

Ég óska þess að Landssamtök lífeyrissjóða svari þessum spurningum opinberlega.

Þetta eru, þegar öllu er á botninn hvolft, peningarnir okkar.

Höfundur er framleiðslutæknifræðingur og sjóðfélagi í íslenskum lífeyrissjóðum.