Hvað gerðist áður en hjúkrunar­heimilið varð lausnin?

Umfjöllun Kveiks um lyfjanotkun á hjúkrunarheimilum hefur skiljanlega vakið hörð viðbrögð. Hafandi bæði menntun sem og margra ára reynslu af öldrunarþjónustu og tek ég því nærri mér þegar fólk missir rödd sína, sjálfræði og þátttöku í eigin lífi. Ég hef fylgst vel með umræðunni undanfarið, sem hefur einkum snúist um það sem gerist inni á hjúkrunarheimilunum: lyfjanotkun, mönnun, fjármagn, faglega ábyrgð, eftirlit og rekstrarform heimilanna.

Allt eru þetta mikilvægar spurningar og vangaveltur. Sé t.d. óeðlilega lyfjanotkun til staðar þá þarf að stöðva hana, hvort sem það er inni á hjúkrunarheimilum eða annars staðar. Fólk sem býr á hjúkrunarheimili á rétt á faglegri þjónustu, reisn og sjálfsákvörðunarrétti. Á sama tíma þarf starfsfólk tíma, þekkingu og starfsaðstæður til að sinna starfi sínu vel. En nú langar mig að bæta annarri spurningu við: Hvað gerðist áður en fólkið fluttist þangað?

Við þurfum hjúkrunarheimili

Ég tala fyrir því að fólk haldi hlutverkum sínum, tilgangi, sjálfstæði, færni, getu og virkni alla ævi — með öflugri stuðningsþjónustu, endurhæfingu, hreyfingu, þátttöku og félagslegum tengslum.

Það mætti því stundum halda að ég sé á móti hjúkrunarheimilum - svo er alls ekki. Við munum alltaf þurfa hjúkrunarheimili fyrir fólk, sem vegna veikinda, heilabilunar eða mikillar umönnunarþarfar, getur ekki lengur búið án sólarhringsþjónustu. Því fólki eigum við að geta boðið fyrsta flokks búsetu- og hjúkrunarþjónustu. Og þess vegna megum við ekki gera hjúkrunarheimili að sjálfgefnu svari við því að eldast. Öldrunarþjónusta er þjónustukeðja, allt frá heilsueflingu, félagsstarfi og stuðningsþjónustu til heimahjúkrunar, endurhæfingar, og loks hjúkrunarrýma ef þörfin eykst enn. Vanrækjum við fyrri hluta keðjunnar eykst þrýstingurinn á þann síðasta — þann hluta vantar í umræðuna núna.

Fleira eldra fólk þýðir ekki sjálfkrafa meiri hjúkrunarþörf

Þegar rætt er um mannfjöldaþróun færist umræðan gjarnan hratt frá fjölgun eldra fólks yfir í þörf á fleiri hjúkrunarrýmum. En öldrun er ekki sjúkdómur og eldra fólk er langt frá því að vera einsleitur hópur. 

Í greiningu Félagsvísindastofnunar HÍ frá 2024 mátu 90% eldra fólks andlega heilsu sína frekar eða mjög góða og 69% líkamlega heilsu sína frekar eða mjög góða. KPMG hefur jafnframt bent á að tekjur eldra fólks hafi vaxið hraðar en yngri hópa og að framlag þess í sköttum og útsvari hafi aukist verulega. Þörfin fyrir aðstoð eykst vissulega með aldri, en fjölgun eldra fólks segir ekki ein og sér til um þörfina fyrir sólarhringshjúkrun. Fleira eldra fólk þýðir því ekki sjálfkrafa fleiri og stærri hjúkrunarheimili.

Allt að 45% — við getum haft áhrif

Þetta verður enn mikilvægara þegar við skoðum svo heilabilun. Lancet-nefndin um heilabilun áætlar að allt að 45% heilabilunartilvika tengist 14 áhættuþáttum sem mögulegt er að hafa áhrif á yfir ævina. Þar á meðal eru heyrnar- og sjónskerðing, hreyfingarleysi, reykingar, háþrýstingur, sykursýki, þunglyndi og félagsleg einangrun. Það þýðir ekki að einstaklingurinn beri ábyrgð á því hvort hann fær heilabilun; erfðir, sjúkdómar, félagsleg staða og umhverfi skipta líka máli. En skilaboðin til okkar sem samfélags eru skýr: Forvarnir skipta máli — og þær eru ekki bara verkefni einstaklingsins, þær eru lýðheilsumál og því samfélagslegt verkefni.

Fleira starfsfólk — og færri sem þurfa þyngstu þjónustuna

Réttilega hefur verið bent á mönnun hjúkrunarheimilanna, mikið álag og þunga hjúkrunarþörf íbúa. Mikilvægt sé að fjölga faglærðu starfsfólki í beinni umönnun. Fagþekking þarf að vera þar sem þjónustan verður til, nær íbúum og starfsfólkinu á gólfinu. En þótt við mönnum hjúkrunarheimilin betur, stendur stærri spurning eftir. Ef við svörum fjölgun eldra fólks fyrst og fremst með fleiri hjúkrunarrýmum þá þurfum við sífellt fleira fólk til að manna þau. Þess vegna eru forvarnir líka mönnunarmál.

Hvert ár sem fólk lifir góðu og sjálfstæðu lífi lengur er fyrst og fremst ávinningur fyrir það sjálft, en skapar um leið svigrúm fyrir þau sem þurfa samt þyngstu þjónustuna. Við þurfum því bæði betri mönnun og öflugri forvarnir. Gerum við aðeins hið fyrra erum við alltaf að hlaupa á eftir vandanum.

Þegar rangt úrræði verður eina úrræðið

Þetta sést líka þegar yngra fólk vegna veikinda eða fötlunar flytur á hjúkrunarheimili sem hentar hvorki þörfum þess, lífsskeiði né óskum. Þar vakna alvarlegar spurningar um sjálfsákvörðunarrétt. Þá þarf líka að spyrja hvort þessar aðstæður séu eðlilegar gagnvart eldra fólki sem flyst á hjúkrunarheimili? Vandamálið hér er ekki yngra fólk innan um eldra fólk, heldur að fólk sé þvingað til að búa í úrræði sem hentar því ekki. Annars fer umræðan að litast af aldursfordómum. 

Gagnrýni á kerfið er ekki gagnrýni á alltstarfsfólkið

Umræðan síðustu daga hefur auðvitað verið sár fyrir mörg sem starfa eða hafa starfað á hjúkrunarheimilum, eiga þar ástvini eða hafa sjálf góða reynslu af þjónustunni. Sjálf starfaði ég á hjúkrunarheimili og mín reynsla var ekki staður fullur af óhamingjusömu fólki sem naut slæmrar þjónustu. Þvert á móti upplifði ég almenna ánægju meðal bæði íbúa og starfsfólksins sem ég vann með. Sömu mynd þekki ég úr mínu nærsamfélagi, þar sem hjúkrunarheimilið nýtur trausts og væntumþykju og fólk á góðar sögur af þjónustunni og starfsfólkinu. Slíkar sögur þurfa líka að heyrast!

Þær sögur draga þó ekkert úr reynslu þeirra sem hafa slæma reynslu. Tvö sannindi geta verið samtímis sönn. Við getum tekið alvarlega frásagnir af óeðlilegri lyfjanotkun, skertu sjálfræði og ófullnægjandi þjónustu og á sama tíma viðurkennt það góða starf sem unnið er á hjúkrunarheimilunum á hverjum degi. Gagnrýni á kerfið er ekki ásökun á starfsemina eða allt starfsfólkið sem starfar þar.

Að styðjafólk er ekki það sama og að taka yfir

Góð þjónusta felst síðan ekki alltaf í að gera hluti fyrir fólk, heldur að styðja það til að gera sjálft það sem það getur. Mikilvægt er að viðhalda færni, getu, virkni, ábyrgð, hlutverkum og sjálfræði fólks alla ævi.

Sama gildir um sameiginlega fjármuni. Eldra fólk er ekki einsleitur hópur; heilsa, fjárhagur og stuðningsnet eru ólík. Þjónusta á því að ráðast af þörf fremur en fæðingarári og kerfið á að grípa vel þau sem raunverulega þurfa á stuðningi að halda.

Þurfum við alltaf fleiri og stærri einingar?

Þegar við sjáum fyrir okkur framtíð öldrunarþjónustunnar þurfum við líka að ræða stærð. Stærri einingar geta verið hagkvæmari, en eftir því sem þær stækka eykst hættan á að einstaklingurinn týnist í kerfinu. Hvað ef öflugri forvarnir, endurhæfing og stuðningur gerðu það að verkum að færri þyrftu hjúkrunarrými — eða þyrftu þau síðar? Þá gæti skapast svigrúm fyrir minni og manneskjulegri hjúkrunareiningar.

Markmiðið á ekki að vera að byggja sem flest hjúkrunarrými, heldur að sem fæst þurfi á þeim að halda — og þau séu framúrskarandi fyrir þau sem þurfa þau.

Við berum líka skyldur gagnvart hvert öðru

Og svo er einn hluti þessa alls sem ekkert þjónustukerfi getur leyst fyrir okkur - við sjálf. Velferðarkerfi þar sem fólk er ekki háð fjölskyldu sinni um nauðsynlega þjónustu er auðvitað samfélagslegt afrek. En það þýðir ekki að eitthvað sé rangt við að annast fólkið okkar.

Í dag er oft talað um „umönnunarbyrði“ eins og það sé sjálfsagt og hlutlaust hugtak. Það birtist í stjórnsýslu, faglegri umræðu og fræðilegum skrifum. En orð skipta máli. Þegar umönnun verður að byrði er stutt í að fólkið sem þarfnast hennar verði sjálft skilgreint sem byrði. Ég hafna þeirri nálgun, börnin mín hafa aldrei verið mér „umönnunarbyrði“ og amma mín var það ekki heldur. Að hjálpast að og þurfa stundum hvert á öðru að halda er hluti af mannlegum tengslum.

Við þurfum hins vegar að greina á milli eðlilegrar gagnkvæmrar umhyggju og ábyrgðar, sem á ekki að lenda á einum aðstandanda (oftast konum), jafna þátttöku kynja og kynslóða og nýta þjónustu og hjálpartæki til að létta undir.

Velferðarkerfið á að tryggja nauðsynlega þjónustu, en það getur ekki tekið að sér hlutverk fjölskyldu, vina, nágranna og samfélags: að hringja, heimsækja, borða saman, hjálpast að og taka eftir hvert öðru. Það er ekki hjúkrunarþjónusta, heldur tengsl — og tengsl eru stór forvörn.

Látum ekki umræðuna enda við dyr hjúkrunarheimilisins

Þegar manneskja með heilabilun verður óróleg er spurningin ekki bara: Hvernig róum við hana? Við verðum líka að spyrja: Hvers vegna líður henni svona? Hvað er hún að reyna að segja okkur? Og sömu spurningar þurfum við að leggja fyrir sjálfa öldrunarþjónustuna.

Við vitum að kerfið er undir miklu álagi. Við getum haldið áfram að bæta við rýmum, starfsfólki og fjármunum við enda þjónustukeðjunnar. En við verðum líka að spyrja: Hvað gerðist áður? Hvað gátum við gert fimm, tíu eða tuttugu árum fyrr?

Við komum ekki í veg fyrir alla sjúkdóma eða slys. En margt af því sem mótar heilsu okkar og færni á efri árum byggist upp yfir æviskeiðið. Þess vegna þurfum við að fjárfesta fyrr í heilsueflingu og endurhæfingu, færni og sjálfræði, viðeigandi stuðningi, samfélagsþátttöku og tengslum milli fólks. Ekki til þess að losna við hjúkrunarheimilin, heldur til þess að verja þau — svo þau hafi almennilegt svigrúm til að veita fólkinu sem þarf á þeim að halda þá þjónustu, tíma, virðingu og mannlegu nærveru sem það á skilið.

Stærsta spurningin eftir Kveik er því ekki bara: Hvernig tryggjum við betri hjúkrunarheimili?

Heldur líka: Hvernig byggjum við samfélag þar sem færri þurfa á hjúkrunarheimilum að halda — svo þau geti veitt fyrirtaks þjónustu?

Höfundur er kynslóðablandari og tómstunda- og félagsmálafræðingur.

Heimildir og ítarefni

Livingston, G., Huntley, J., Liu, K. Y. o.fl. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet, 404(10452), 572–628. DOI: 10.1016/S0140-6736(24)01296-0.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39096926/

Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands (2024). Hagir og líðan eldra fólks á Íslandi. Félags- og húsnæðismálaráðuneytið.

https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2025-04-10-Hagir-og-lidan-eldra-folks-a-Islandi/

Stjórnarráð Íslands. Fjármálaáætlun 2026–2030: Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta. Framtíðarsýn og meginmarkmið gera ráð fyrir að fólk geti búið sem lengst heima og þjónusta sé stigskipt eftir þörf.

https://www.stjornarradid.is/verkefni/opinber-fjarmal/fjarmalaaaetlun/fjarmalaaaetlun-2026-2030/stefnumotun-malefnasvida/kafli/25/

Félags- og húsnæðismálaráðuneytið (2026). Ríflega 1.500 hjúkrunarrými tekin í gagnið fyrir lok árKPMG (2023). Virði en ekki byrði: Hagur sveitarfélaga að stuðla að bættu heilbrigði eldra fólks.

https://kpmg.com/is/is/innsaei/healthcare/virdi-en-ekki-byrdi.html s 2030.

https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026-03-16-Riflega-1.500-hjukrunarrymi-tekin-i-gagnid-fyrir-lok-ars-2030-/